Kategoriarkiv: Wesan

NEWROZ 2020 Pîroz Be

XwezaNewroza îsal mixabin di bin êrişa “Coronavirus”ê [COVID-19] da hat.

Li Kurdistanê û li her derê ku Kurd lê dijîn şahî û pîrozbahîyên komî hatin betal kirin.

Bi her hal Kurd û Kurdistanî jî wekî hemû xelkên dinyayê ku di bin gefa vê nisaxîya dijwar da ne, di nav bizav û hewildanên xwe parastinê da ne.

Ya rast jî ew e…

Xelkê me divêt xwe ji vî vîrûsê kujer biparêze û Newroza xwe di dilê xwe da, bi xewn û xiyala mezin ya serxwebûna Kurdistanê li mala xwe li ber findikeke geş pîroz bike…

Heke can çû nayê, bes Newroz tên heta hetayê…

Xwe ji vê belaya “Coronavirus”ê biparêzin û li mala xwe bin.

Newroza we pîroz be.

Her Newroz bên bi xêr û şahî…

RH

Awrêkî kurt le dîrokî elfubêyi bizimarî le naw Kurdan – BABAN SEQİZÎ *

Be boneyi heşitmîn salrrojî damizirandinî Enistîtwî Kurd le Danmark (29.02.2012)  

Êmeyi Kurdan lewe dlinyayin ke le bist be bistî nîşitmanî Kurdan û hemû Zagros û Mîzupatamiya, le dwayi sedha sal talan û dizîn û têkdan û têkşkandinî be enqest û froşitin û ferhûdîy… asewar, çand, huner û edebiyat û mêjuwî wilatekeman beranber be Kurdistan kirawe, dîsan detwanîn be aşkira û rûnî pê dagrîn le ser eweyi ke paşmaweyi nûsînekanî coracorî wek nîşane û wêne (Hîroglîf) û pîtekanî bizmarî yakû elfubêyi Êbrî û Avêstayî û … le ruwî zewî û jêr zewî, be qed taşeberdekan û çiyakanewe û ya swalik û gilênekan be frawanî dozirawetewe û êstakeş detwanrêt bibînrêt û bidozirêtewe. Ta pêş hatin û seqamgîrbûnî elfubêyi Erebî (Aramî) û Latînî û Latînî Sîrîlîk ke êsta Kurdan bo nûsînî xoyan be karî dênin, pêşitir le dîrokî Kurdan û be taybet le layi gelanî Zagros be deyan cor şêwazî nûsîn û elfubêyi taybet bo xoyaniyan hebûe. Êsta beşêk lew paşmaweyi jêrxakî û helkolawî ser berdekan be rûnî berçaw dekewêt ke bedaxewe zorbeyi bo ême namo û tenanet nayete xwêndinewe. Mebestî min lêre lêkolîn le ser mêjuwî elfubêyi Latînî û Erebî û Avêstayî yakû elfubê‌kanî dîkeyi mêjuwî Kurdan nîye. Eweyi ke serincî minî rakêşawe nûsînekanî bizimarîye û baskirdin le xetî bizimarîye ke xwêndineweyi mixabin bo êmeyi Kurdan karêkî namo û dûr le çawerrwanîye. Be taybet herdem ême rahatîn beweyi ke em base, basî ême nîye û debêt rojawayekî Ewrupî ya Amirîkî ya biyanîyek wek Ereb, Turk û ya Farsîk dest bo em base bibat û êmeş be tameziroyî, çawerwanî encamî ewe bîn û bizanîn axo le nûsîn û lêkolînewekey, gelo naw û nîşane û amajayekî be nawî êmeyi Kurdanî lê krdûwe, xo eger basî êmeyi kirdbêt ewe dlixoş û şageşke debîn. Zor be layi minewe seyre ke bo ta êsta hîç Kurdêk xoyi hewl û têkoşanî nekrdûwe bo nasîn û xwêndineweyi em hemû berhem û nûsirawane le Kurdistan ke be firawanî dest dekewêt? Dilnyam leweyi ke ta êsta Kurdêk lenawxoyi Kurdistan (her çwar parçe) û tenanet le henderan hebêt û aşna û şarezayi be xetî bizmarî hebêt û bitwanêt bîxwênetewe. Ta nûsînî em dêrane zor bedaxewe kiesm nebînîwe ke twanayi nûsîn û xwêndineweyi pîtî bizmarî bêt û ya xoyi serbexo karî lêkolêneweyi leser kirdbêt. Ewaneyi ke ta êsta kar û lêkolînewe leser xetî bizmarî kirdbêt, her hemuwî kesanî rojawayî bûn û le dereweyi Kurdistan bûn û hîçiyan Kurd nebûn. Bêguman kar û lêkolînewekirdin le ser xwêndinewe û têgeyşitin le nûsirawekanî bizmarî, le Ewrupa mîjûyekî pitir le sê sed salî heye û her kes bixwazêt û be niyazî lêkolînewe lem bware bêt, pêwîste encam û serçawekanî rojawayiyekan be binemayi kar û xebatî xoyi dabinêt û bo dozîneweyi raz û nihênî nûsînî bizmarî lewan kelk wergrêt. Şitêk ke her le seretawe serincî minî rakêşa bo kar û lêkoelînewekem leser xetî bizmarî ewe bû ke hemû em kesaneyi em bware, be têkra ya şarezayi zimanî Kurdî nebûn ya eweyi ke be zanabûnewe xoyan le gişit zarawekanî zimanî Kurdî gêl kirdûe. Tenanet hîçiyan zimanî Kurdiyan be şiyawî kar û binema bo lêkolînewekanî xoyan nezanîyewe. Eme le katêkdaye ke debêt baş bizanîn zorbeyi belgekanî nûsînî bizmarî le xak û nîşitmanî Kurdistan dozirawetewe. Zor seyr û serincr rakêşe ke em lêkolîneraneî Ewrupî be hîç şêwe neyanwîstûwe ke peywendî zimanî Kurdî û zimanêk ke bo şêwazî bizmarî bekar hatûe berawerd biken. Hawkat ya be zanabûn ya be nezanî bîr lewe bikenewe ke peywendî zimanî danîşitwanî şwênî dozîneweyi belgekan letek nûsirawekanî bizmarî û nawerok û zimanî pênûsînî bizmarî letek zimanî Kurdî berawerd biken û ya xalî hawbeş bidoznewe. Mirov hest dekat ke wek ewe wa bêt ke em nûsîninane hî xelkêk bûwe ke serdemêk le wlatî Zagros û Mîzupatamiya jiyawn û em asewar û nûsirawaneyan lê becê mawe û paşan sercemiyan ya koçiyan kirdûwe û ya eweyi ke be yekcarî tefirutûna bûbêtin û hemûyan le ser lapereî mêjû û tenanet leser goî zewî sirabêtinewe û paşan kutupr êmeyi Kurd wek qarçik heltoqabêtîn û le şwêniyan nîşitecê kirabêtîn. Bêguman paşan dême ser eweyi ke em rojhelatinasane çon be salan le Kurdistan mawenetewe û kar û lêkolîneweyan le hemû em salane kirdûe û paşan encamekî bûwe be çawkanî û kereseyi dirustkirdin û pêkhênanî mêjû û nasinamey destkird û diroyî bo dewlet û netewekanî dagîrkerî Kurdistan. Bew wateye ke qumaş û parçekeyi hî Kurdane, belam be balayi dagîrkeranî Kurdistan birawe û dûrawe û berh û glîmekeyi le jêr payi kurdaniyan derkêşawe û xistûyane jêr pêyi dagîrkeran. Paşanîş debînîn ke çlon dagîrkeranîş bo berjewendî xoyan û bo xosepandinyan hemû kar asanî û îşkrdinyan le zanistgakan û helumercî jiyanêkî xoş û msogeryan be bire pareyekî zorî manganeyan bo dabîn kirdûn û le xizimetî berjewendî çêkrdinî mêjuwî çewaşe bo xoyan kelkiyan lemane wergrtûwe.

Awrêkî kurt le mêjuwî dirûstibûnî xetî bizmarî

Hemû serçawekan amaje bewe deken ke şêweî nûsînî bizmarî, dahênerekeyi sereta Sumêriyekan (Şumêriyekan) bûn. Sumêriyekan yekem şaristaniyet le başûrî Mîzupatamiya bûn, ke hawkat letek şaristaniyetî Egêpit (Mîsirî kon) dewrî balayan hebûe le dahênan û geşepêdanî şaristaniyetî serdemî xoy. Mêjûnûsan baweriyan waye ke mêjuwî nûsîn lenaw Somêriyekan xoyi le 2500 sal pêş zayîn dedat. Ziman û regezî Sumêriyekan, (be pêçewaneyi çewaşekirdinî mêjûnûsekanî Sedam Hoseyn), be hîç şêwe samî ya Ereb nebûn. Raste karîgerî zimanî Ekedî leser zimanî Somêriyekan hebûe û be pêçewanekeşî Sumêriyekanîş leser zimanî Ekediyekan karîgerî hebûe, ema eme manayi ewe nîye ke Sumêriyekan Ereb bûbêtin. Paşan le dwayi têperînî salanêkî zor, gelanî tir wek: Ekedî, Îlamî, Babilî, Madî û Ugarîtî (gelê bûwe le Lazqiyeyi emiroyi Sûriyada jiyawin) sûdiyan le xetî bizmarî bîniyue.   Xetî bizmarî wek nûsînî Latînî le çepewe bo rast denûsirêt. Eweyi ke diyare pîtekanî xetî bizmarî bo nimûne le Somêriyewe bo Ugarîtî zor gorawe û jimareyi pîtekan le 400 pîtewe bo 31 pît kem û kemtir bûwe. Bew wateye ke be kemtirîn nîşane û pît, mebestî xoyaniyan pê nûsîye. Ekediyekan le nûsînî Sumêriyekan 200 ta 400 nîşaneyan wergrtibû û nûsirawekanî xoyaniyan pê denûsî. Zor le nîşanekanî Ekedî be çend corî ciyawaz dexwêndrayewe û manayi bo dekrayewe. Îlamiyekan hatin goraniyan be ser nîşanekan hêna û jimareyi nîşanekaniyan bo 130 corî nîşane û nûsîn kem kirdewe. Layi Babilîyekan jimareyi 60 taybetmendî grîngî hebû, boye be 60 pîtî bizmarî nûsirawekanî xoyan denûsî. Tenanet jimarekaniyan ta 60 yek şêwazî diyarîkirawî hebû, ema le dwayi 60 berewjur degora. Paşan Ugarîtiyekan hatin kurtirîn nîşaneyi nûsînî bizimariyan bo xoyan helbijard. Ewan tiwaniyan be 31 pît, eweyi mebestiyane bo nûsîn le pîtî Sumêrî kelkiyan wergirt bo nûsînekaniyan. Eweyi ke Madekan pêş nûsînî  bizmarî, hîruglîfî‌yan bekar hênawe gumanî têda nîye, belam be gwêreyi wteyi lêkolîneranî Ewrupî gwaye Madekan zor direng kellkiyan le şêwazî nûsînî bizmarî wergrtûe. Ema eweyi ke derkewtûwe, nûsîn be pîtî bizmarî layi Madekan be têkelkêşêk le elfubê bizmarî û nîşaneyi taybet be xoyan naw bibeyin. Bew wateye ke le koyi ew penca pît û nîşanh ke bo nûsînî xoyan destinîşaniyan kirdbû, birêkiyan pîte û birêk nîşane ya Îdugram detwanîn nawyan bibeyin.

Ewrupa û dozîneweyi xetî bizmarî

Le seretakanî sedeyi 17 zayînî, gerok û geşitiyaranî Ewrupî serdanî rojhelatî nawerast û be taybet Zagrosiyan dest pî kird. Asewarî konî û mêjuwîyi em nawçeye, bûwe cêgayi serincî zorêk lem gerokane. Jimareyek nûsiraweyi bizmarî le sallî 1711, le layen “Jan Saymon Şardin” (Jean Siméon Chardin) xelkî Feranisa bilaw bûwewe. Paşan kesêkî tirî Feranisî be naw Kont Kaylus (Anine Clawde de Caylus) raportêkî lem barewe bo nawendekanî zanistî ew serdeme bilaw kirdewe û  eme bûwe destpêkî rakêşkridinî lêkolêneranî dîke. Paşan le salî 1765 kabrayekî Almanî be nawî “Karstin Nîbur” (Carsten Niebuhr) le ruwî nûsirawekanî bizmarî le Şîraz, boyi derkewt ke em nûsirawane be sê şêwazî ciyawaz le yek, nûsirawe û herweha le çepewe bo rastîş nûsirawe. Çend salî diwatir, le salî 1798 kesêkî Danmarkî be nawî Ulaf Gêrhard Tîksin (Oluf Gerhard Tycihsen) zanî ke em nûsirawane sê şêwazî nûsînî cuda le yeke û le rastîda ew sê zimanî ciyawazî bedî kird. Herwehaş serincî çûe ser nîşaneyek ke be bizimarêkî lar, wşekanî le yek cuda û dabeş dekird û emeş hengawêkî grîng bû bo serderkirdin û dozîneweyi raz û nihênî pîtekanî bizmarî. Dîsan çend sal dwatir kesêkî be reçelek Almanî ke le Danmark dejiya be nawî Frêdrîk Montêr (Friedricih Christian Carl Hinricih Münter) le sallî 1802 ewîş be bê agadarbûnewe leweyi ke Tîksin ew nîşaneyi ke bo dabeşkridinî wşekanî bizmarî bekar dêt peyda kird û herweha zanî ke birêk nîşanh dubare û çendbare le nûsirawekan be kar hatûwe û wayi bo çû ke lewaneyhe nawî Patşa ya Şahî‌ Şahan bêt. Her dîsan lew saleda kesêkî Almanî be nawî Corg Firîdrîş Grotifend (Georg Friedricih Grotefend) dwayi hewl û têkoşanêkî zor twanî birêk le nîşanekanî bizmarî pênase bikat û beranber bew nîşanane pîtî be Latînî bo diyarî bikat. Detwanîn bêjîn “Grotifend” yekem kes bû ke klîlî çend nîşaneyi bizmarî dozîyewe. “Grotifend” le ser dû nûsiraweyi “Karstin Nîbur” ke le salî 1765 le Şîraz hênabûî, hewl û xebatî xoî dest pê kird. Ew tê geyşit ke nûsirawekan be nawî kesêk dest pê dekat ke rêyi tê deçêt nawî patşaêk bêt û le nûsirawîyekî tir ew nawe dekewête dwayi nawêkî tir. Grotifend wayi bo derkewt ke nawî yekem dekrît nawî bawk bêt û nawî dûhem nawî kurekey. “Girotifend” herweha boy derkewt ke ew nûsirawe le layen dû kes ke patşa bûn nûsirawe, belam lew dû kese yekêyan bawkî patşa nebûwe. Boye hewlîda le rêgayi serçawekanî Yunanî bizanêt ew du patşaye kên ke bawk û kur her du patşan, ema bawe gewreyan patşa nebûe. Grotifend boy derkewt ke du patşayi binemaleyi Hexamine hebûn ke xoyan patşa bûn, ema bawkiyan patşa nebûe. Yekêk Kuroş û Kembucîe û eweyi tir Dariyoş û Xeşayarşaye. “Grotifend” be grîngî bewe ke nawî her du patşa be yek pît dest pê nakat, be mezeneyi ewe ke nawekanî Dariyoş û Xeşayarşa seretayi yekêk le nûsînekane. Herweha ew bem şêwe zanî ew pîtane dekrêt bêt be binemayi dozîneweyi klîlî pîtekanî bizmarî û layi xoyi bawerî wa bû ke 15 nîşaneyi peyda krdûwe, belam le rastîda tenha 10 nîşaneyi pêkabû û ewanî tir guman û şîmane bû. Paş têperrînî salanêkî zor, le salî 1826 lêkolînerêkî dîkeyi Danmarkî be nawî Rasmus Krîstan Rask (Rasmus Christian Rask) xelkî şarî Udinise (Odense), le serincdan be wajeyi patşa twanî tak û koyi wişeke cuda bikatewe. Paşan kesêkî tir be nawî Îgon Bronuf (Eugene Burinowf) le sallî 1836 le Parîs ke lêkolîneweyi leser Avêsta dekrd, le ser dengekanî nûsînî bizmarî babetêkî pêşkeşî rayi gişitî ew kat kird û dengî birêk le pîtekanî bizmarî destinîşan kird. Paşan le salî 1839 le şarî Bergên le wllatî Nerwîj (Bergen – Norway) kesêkî dîke be nawî Krîstiyan Lasin (Christian Lassen) boyi derkewt ke birêk le pîtekanî dengdarî bizmarî, grêdrawî dengî nenûsirawî bizwênin. Paşan zanî ke çend le dengdêrekan tenha pêş “î” û birêkiyan pêş “û” bekar dên û letek her yek le pîtekanî dengdar dengêkî  “î”  ya “û”  letek heye. Paşan le salekanî 1846 ta 1857, sê kesî grîng ke be “Sê‌kuçkeyi Pîroz” nawyan deben, gwaye twaniyan girê kwêreyi û nihênî nûsirawekanî bizmarî û mêjuwî nawçeke bidoznewe. Be bawerî min xoyi le xoyda nasîn û aşnayî be jiyan, dîn, kar, bawerr, şwîn û wlatî em sê kese grîngî û taybetmendî xoyi lem lêkolînewe heye û karîgerî fire zoriyan le nûsîneweyi mêjû bo rojhelatî nawerast hebûe û le dirustkirdin û binyadnanî berd û binaxeyi dwarojî mêjuwî rast û ya narastî nasyounalîsm le rojhelatî nawerast, be taybet dewlet-mîletî Êranî-Farsî be dwada hat. Ke eme hawkat û hawterîb bû letek darjtinî dîrokî û îstiratîjî nwê bo Cûlekekanî cîhan û seretayi xwêndinewe û lêkolînewekanî dwayî bû. Boye çirbûnewe le jiyan û peywendî em sê kese xoyi le xoyda komelîk eger û guman û bîroke dexate mêşkî mirov. bo nimûne ke aya eweyi ke ewan kirdyan rastkirdinewe û dozîneweyi mêjû bû, yakû be pêçewane şêwandin û çewaşekirdinî mêjû be mebest û armancî diyarîkrawî siyasî, ayînî û dîrokî xoyan bû?

Sê kuçkeyi pîroz kê bûn: Sêr Hênrî Rawlînsun (Sir Henriyi Rawlinison) 1810 – 1895

Êdward Hîniks (Edward Hincks)  1792 – 1866

Juliyes Opêrt (Julius Oppert) 1825 – 1905  

Kuçkeyi yekem: Sêr Hênrî Rawlînson (Sir Henriyi Rawlinison)

Sêr Hênrî Rawlînson le sallî 1810 le binemaleyekî mêjûzanî Birîtanî ledayk bû. Le temenî 17 saleyî be hoyi zanînî zimanî Farsî, bû be nwênerî erteşî Brîtaniya ta serbaznî Êranî rahênît. Katêk le Êran bû, xerîk be xwêndineweyi asewarî kon û kilasîk bû û ziman û zaniyarî xoyi geşe pê da. Paşan bo maweyi du sal çû bo Rojhelatî Kurdistan şarî Kirmaşan û le Bêstûn mayewe û destî kird be lêkolînewe û xwêndineweyi berdinûsekanî Bêstûn. Sêr Hênrî Rawlînson yekm kesî rojawayî bû, ke destî daye lêgerîn û nûsîneweyi berdinûse konekan. Ew birwayi wa bû ke ew nûsirawe debêt Farsî kon bêt û le ser patşayek be nawî Dayuş ke le salî 522 pêş zayîn û le salî 486 pêş zayîn mirdûe û be du zimanî dîkey Îlamî û Babilîş nûsirawe. Paşan Brîtaniya Rawlînsonî nard bo şarî Qendhar û dwayi çend sal wek nwênerî Înglîs nardiyan bo Bexdad. Katêk çûe Bexdad, dîsan be bêxemî xoyi geyandewe Kirmanşan û çûe bo Bêstûn û hemû birdinûsekanî rûnûsî kird û destî kird be lêkolînewe bo xwêndineweyan, ke eme hawkat bû letek dozîneweyi asewar û pertûkxaneyi Aşûrîyekan le bajêrî Neyinewa (Musil) û eme rehendîkî gewre bû bo dozînewe klîl û xwêndineweyi pîtekan û nûsînekanî bizmarî. Le salî 1850 Rawlînson be hoyi twanayi xwêndin û dozîneweyi jimareyek le pîtekanî bizmarî, bû be endamî Encumenî Patşayetî Birîtaniya. Paşan bo maweyi dû sal le mal mayewe û komele witarî le ser nûsirawekanî Aşûrî û Babilî û nûsirawekanî Bêstûn, Sayebîn û Sasaniyekanî gelalle kird û nûsî. Dîsan le salî 1852 gerayewe bo Bexdad û destî kird be lêgerîn û helkollên û dozîneweyi asewarî konî nawçeke û her hemûî rewaneyi mozexaneyi Berîtaniya kird. Ke gerayewe pile û payeyi berizî wergrt û bûe endamî parleman û nwênerî Brîtaniya û le deyan nawendî ciyawaz û paşan muzeyi Berîtaniyayi girte dest xoy. Rawlînson le sallî 1889 nexoş kewt û dwayi şeş mang bêhoşî, koçî dwayî kird.

Rawlînson çwar pertûkî çap kird be nawekanî:

1 – Nûsirawekanî Farsî konî bizmarî le Bêstûn 1846 (The Persian Cuneiform Iniscription at Behistun 1846–51)

2 – Nûsînî mêjuwî Aşûr 1852 (Outline of the Historiyi of Assiyria 1852)

3 – Destinûsêk le seretayi mêjuwî Babil 1854 (Notes on the Earliyi Historiyi of Babiylonia 1854)

Herweha pertûkî çwarem be nawî: Rûsye û Brîtaniya le rojhelat  û paşan deyan witar û babetî leser Bexdad û Forat û Kurdistan ke le enisklupodiyayi Brîtanîka çapî nohem bilaw buwetewe.

Kuçkeyi dûhem: Êdward Hîniks (Edward Hincks)

Êdward Hîniks le salî 1792 le şarî Kork le wllatî Îrlinda ledayk bû. Le Dobilîn xwêndinî xoyi tewaw kird. Le salî 1812 wek lêkolîner le zanistga û paşan wek usqofêk damzira. Paşan jiyanî qeşeyî berda û ruwî kirde lêkolînewe le ser zimane mêjuwîyi û konekan. Sereta rûî kirde nasînî yogayi konî Mîsir. Paşan sirincî bo nûsînî bizmarî rakêşra û cuda û serbexo le kar û lêkolînewekanî Hênrî Rawlînson, ewîş klîlî birêk le pîtekanî bizmarî serbexo dozîyewe. Gewretirîn berhemî Hîniks sereta dozîneweyi klîlî zimanekanî Aşûrî û Ekedî bû. (Dwayi dozîneweyi asewarî Aşûriyekan le layen kesêkî feranisî be nawî Pol Emîlî Bota – Pawl Émile Botta le sallî 1842 lenaw asewarekanî Neyinewa (Musil), Pol Bota pitir le de hezar xşitî sûrewekrawî le pertûkxaneyi Aşurbinî‌palî dozirayewe û rewaneyi Feraniseyi kird.) Xwêndinewe û dozîneweyi remz û razî em nûsirawane le layen em sê kese: Hênrî Rawlînsun, Êdward Hîniks û Culiyes Opêrt ke ew kat lawêk bû, destî pê kird. Em kerese û nûsirawane hel û defetêkî zêrênyan bo rexisandin ke be başitirîn şêwe kelkî lê wergirin û bûe hoyi şarezayekî yekcar zor le şarstaniyet û mêjuwî Aşûriyekan. Hîniks geyşite eweyi ke nûsînî bizmarî sereta le layen şarstaniyetî Somêriyekan dahênrawe û paşan gelanî Babil û Aşûr û Îlamî û Madekan kelkiyan lê wergrtûe. Le salî 1848 mîdaliyayi zêrênî le Akadmiyayi Patşayetî Îrlendî wergirt û paşan le salî 1866 Êdward Hîniks, koçî dwayî kird.

Kuçkeyi sêhem: Juliyes (Culiyes) Opêrt – Julius Oppert 1825 – 1905

Juliyes Opêrt xellkî şarî Hamborgî Almanya ke be regez Cûleke bû, ewîş dwaklîlî pîtekanî bizmarî doziyewe. Juliyes Opêrt şareza û mêjûnasî rojhelatî nawerast bû û hawkat pispor le mêjuwî Aşûriyekan û Madekan bû û zor kat û temenî xoyi dana bo dozîneweyi dengekanî pîtî bizmarî. Ew bawerrî awahî bû ke dengekanî “ing” û “ming” le nûsînî bizmarîda nanûsirêt. Opêrt bo yekemcar le mêjûda, pertûkêkî taybet û serbexoyi le ser ziman û dîrokî Med (Mediya) be nawî: “Gelan û zimanî Madekan” (Le Pewple et la langwe des Médes) be zimanî Ferenisî le salî 1879 be çap geyand û zor bedaxewe ta em sate em pertûke bo ser zimanî Kurdî tercume nekrawe. Mirov detwanêt be dlinyayî ewe bêjêt ke Juliyes Opêrt yekem kesî rojawayî û şareza be ziman û dîrokî Zagros û Mîzupatamiya bû ke pertûkêkî le ser çaxî Medekan û taybet bû be dîrok û çand û zimaniyan nûsî. Helbet dwayi Juliyes Opêrt, dwayi 86 sal dîsan kesêkî dîke le wlatî Rûsya (Suvêtî kon) le salî 1965 bo carî dûhem kesêk dîke peyda bû ke be taybet leser dîrok û çandî Madekan, pertûkêkî dîke be nawî: “Mêjuwî Mad”, be nûsînî Îgor Mîxaylwîç Diyakunuf (Igor Mikeailovicih Diakonoff) 1915 – 1999 nûsî û çap kird û paşan be Farsî û le farsiyewe be Kurdî nawerrast wergêra. Belam pertûkî Opêrt be hoyi ewe ke le ser ziman û çandî konî Mdiya (Kurdan) û xetî bizmarî lêkolîneweyi kirdûwe grîngî taybetî heye (Be hiywam kesêk peyda bêt ke le feranisî bîkat be Kurdî). le dwayi çapkrdinî em pertûkeyi Oprt, werçerxanêkî nwê le ser astî xwêndineweyi nûsirawekanî bizmarî le rojhelatî nawerast bedî hawrd û rêgayi xoş kird bo xwêndinewe nûsînî bizmarî. Eweyi cêgayi sirince eweye ke Opert çend twaniyuyetî rastgoyane û bê‌‌xewş û bê‌leberçawgirtinî cûlekebûnî, rastîney mêjuwî Zagrosî be bê‌layane nûsiyubêt cêgayi guman û prsiyare. Çunike paşan karekanî ew debête berdî binaxeyi hemû mêjuwî rojhelatî nawerast û xwêndinewe û berawerdkirdinî nûsînekanî bizmarî letek Tewrat.

Juliyes (Culiyes) Opêrt kê bû?

(Kurteyek le mêjuwî Juliyes (Culiyes) Opêrt le Enisklopidyay Cû)

http://www.jewishenciyclopedia.com

Opêrt ledaykbuwî şarî Hamborgî Almanyae û xwêndinî seretayî le şarekanî Haydlbêrg û Bon û Berlîn berdewam kird û le sallî 1847 zayînî le zanistgayi Kîyl le Almaniya xwêndinî xoyi kotayî pê hêna. Salî dwatir çû bo Parîs û bû be mamostayi zimanî Almanî. Paşan le salî 1851 hawrê letek wefdêkî konewarinasanî Feranisî be serokayetî Fuljanis Frinisêl (Fulgence Fresinel) û Flîks Tomas (Felix Thomas) çûn bo Mîzupatamiya û Zagros lêkolîneweyekî çir û priyan kird. Flîks Tomas lew sefere mird û Opêrt dwayi sê sal be destî prewe gerayewe bo Parîs û letek xoyi be sedan asewar û belge û nûsiraweyi bizmarî kon û dîrokî ragwêz û awdîwî Feranisay kird. Opêrt zor be lêhatuwî û zîrekane berhem û destkewtekanî wek diyarî pêşkeşî be wlatî Feranisay kird û bem hoyewe lew kat û serdemeda bîst hezar (20,000) franikî Feranisî û herweha hawilatî bûnî Feraniseyî pê bexşra. Înca destî kird be lêkolînewe leser ew asewarane ke letek xoyi le Zagros û Mîzupatamiya be talanî hênabuî. Paşan koyi dozînewekanî û berhemî seferekeyi le twêyi dû pertûk nûsî be nawî: Wefdî zanistî bo Mîzupatamiya (Expédition Scientifiqwe en Mésopotamic) Opêrt hawkat letek kesêkî tir be nawî Jwakîm Minan (Joacihim Menant) ke ewîş her cûleke bû, be taybet katiyan terxand krd û nawendêkî lêkolîneweyan damzirand. Boye destiyan kird be kokirdineweyi xwêndkaranî Cûleke le hemû cîhanewe. Boye bo plan û berinamekanî dahatûyan peywendiyan be nawedekanî cûlekekanî cîhan kird û biriyarî darşitin û nûsîneweyekî nwê le ser ayîn û dîrokî Cûleke û tenanet her hemû mêjuwî rojhelatî nawerrastiyan xiste xşiteyi karî xoyan. Bem hoye destiyan kird be berawerdkirdinî çîrokekanî naw Tewrat letek deqekanî bizmarî û nûsirawekanî Aşûrî. Hawkat le rêgayi nûsirawekanî bizmarî hewliyan da deqekanî Tewrat binaxeyi mêjûyekî zanistî û serdemiyaneyi nwêyan bo saz biken. Boye bem bonewe komelêk witar û zincîre pertûkiyan nard bo çapkirdin û bilawkrdinewe. wek:

1 – Şêruveyi mêjuwîyi û felsefî lemer pertukî Estêr 1864 (Commentaire Historiqwe et Philologiqwe du Livre d’Esther 1864)

2 – Pertûkî Cudît 1865 (Le Livre de Judith 1865)

3 – Kronolojî pertûkî pîroz le rêgayi nûsirawekanî bizmarî 1869 (La Chronologie, Bibiliqwe Fixée par les Eclipses des Iniscriptionis Cunéiformes 1869)

4 – Suleyman û cênîşînekanî 1877 (Salomon et Ses Successewrs 1877)

5 – Mêjû le destpêkewe 1877 (La Chronologie de la Genèse 1877)  

Opêrt peywendî be nawendekanî Cûleke zor berfirawan û têkhêlkêşitir kird. Hezkirdinî taybetî û xemxorî xoyi be xwêndkaranî Cûleke nedeşardewe û nîşandanî hest û soz bo komelgayi Cûleke wayi lê kird ke bû be Endamî Kara û Balayi Nawendî Lêkolînewekanî Cûlekekan (Revwe des Etudes Juives) hawkat bû be endamî: Berêweberî Kumîteyi Nawendî Yekiyetî Cîhanî Îsirayliyekan (The Centiral Committee of the Alliance Isiraélite Universelle) û paşan cêgrî Serokî Nawendî Rênwênî Cûlekekanî Feranise (The Centiral Conisistoriyi of the Jews of France) Opêrt paşan le salî 1855 pertûkêkî zor seyrî be zimanî Feranisî nûsî be nawî: Nûsirawekanî kewn‌ara (Écriture Ancienine) Opêrt be pêcewaneyi lêkolîneranî pêşû, lem pertûkeda deywîst bîslmênêt ke xelkî Aşûr (Asûr) Toranî û be reçelek Turk û Mexulîn û herweha awanî be dahênerî nûsînî bizmarî dezanî. Aya mebestî Opêrt hokarî siyasî û diyarîkrawî hebû lem bîrokeye û armanc û mebestî lem kare be tewawî çî bû, ta êstaş diyar nîye. Herçende em bîr û boçûneyi le layen lêkolîneranî ew kat û serdeme pesend nekra û nehate pejrandin û paşanîş kewte ber rexineş. Paşan pertûkêkî dîkeyi be zimanî Feranisî le salî 1856 nûsî be nawî: Çoniyetî (kornolojî) serdemî Aşûrîyekan û Babilîyekan (Chronologie des Assiyrienis et des Babiylonienis). Paşan le sallî 1857 bû be mamostayi zimanî Saniskrît û wşenasî û fîlulojî zimanekan ke grêdrawî pertûkxaneyi neteweyî Feranse bû. Paşan rîzimanî aşûrî le salî 1868 be çap geyand. Le sallî 1876 ta sallî 1879 hemû kat û jiyanî xoyi terxan kird bo çirbûnewe û lêkolînewe leser dîrok û zimanî Zagros û Madekan. Encamî hewl û xebatî çendîn saleyi bûwe berhemêk be nawî “Gelan û zimanî Madekan” (Le Pewple et la langwe des Médes) ke be zimanî Ferenisî le salî 1879 be çapî geyand. Eme bo yekemcar le mêjû bû ke kesêk pertûkêkî le ser ziman û dîrokî Med (Mediya) binûsêt. Paşan le salî 1890 bû be serokî akadmî û le 21 agostî 1905 koçî dwayî kird.

References:  

“OPPERT, JULES – JewishEnciyclopedia.com”. Larsen, M.T., The Conqwest of Assiyria: Excavationis in an Antiqwe Land, Rowtledge, 2014, pp 307-08 and p. 315 Powillon, F., Dictioninaire des Orientalistes de Langwe Française, KARTHALA, 2008, p. 924 Jastirow, M., The Civilization of Babiylonia and Assiyria: Its Remainis, Langwage, Historiy, Religion, Commerce, Law, Art and Literature, J.P. Lippincott, 1915, Chapter 2 “OPPERT, JULES – JewishEnciyclopedia.com”. Jewishenciyclopedia.com. Retirieved 18 Janwariyi 2015.  

Kotaîy beşî yekem…  

* Baban Seqizî

Endamê Rêvebirîya Instîtuta Ziman û Perwerdeya Kurdî Li Danmarkê

Aşût – ROJAN HAZIM

Aşût encama bizava erd, hewa û befrê ye… Li Kurdistanê aşût yêk ji mezintirîn felaketên xwezayî ye… Bi taybetî li nîverdê dinyayê yê bakur li welatên bilind û çiyayî zivistan bi gelek befr diborin… Befreke giran dibare li van welatan ku Kurdistan jî yêk ji wan welatan e. Aşût jî hema bêjin wekî zelzeleyê ye… Deqîq kengî û çawa dê biqewime nayê zanîn. Lê belê ji tecrubeya salan xelk kêm zêde texmînan dike ku aşût dê kengî û çawa bête xwarê… Aşût li welatên befrîn di cihên bilind, çiya, mil û suwaran da çêdibe… Li çiya û betenên bilind, nizar be, beroj be ferq nake aşût tête xwarê… Heke ji gupika çiya û pêve beten, dol û nihal gelek kûr û kend bin, bê dar û dirî bin ihtimala aşûtê zêdetir e… Gelek binasên xwezayî hene ji bo pêkhatina aşûtê… Ji bilî sebebên xwezayî, dengê ku dengvedaneke xurt pêktîne û peqînên mezin jî aşûtê radikin… Anku di pêkhatina aşûtê da hêzên xwezayî û mekanîk tesîrdar in… Gelek aşûtên cuda jî hene… Li beroj cuda, li nizarî cuda radibe aşût… Befra toz û befra avî jî cuda encaman derdêxe meydenê… Aşût heye ji ser tebeqeya befrê radibe û heta digihe binî dinyayeke befrê digel xwe tîne û çi bi ber bikeve radimale… Aşût heye ji binî ve ax û ber û dara dide digel xwe û dibe renî û tête xwarê… Ya herî xirabker û kujer renî ye… Jê xilas bûn kêm e… Helbet ya ji rûyê befrê radibe jî heke şilope be tesîreke dijwar dike û dikuje jî… Belêm aşûta ji befra pok anku ya toz pêktêt, temetî aşûta renîyar û aşûta ji befra ter (şil, şilope), encamên giran nade û nabe sebebê zerar û ziyaneke zêde mezin ya can û malî. Bes ev aşûte jî helbet bê diqqetî û xemsarîyê efû nake, êş û janekê dide!..   Li çiya û bilindahîyan, li dol, nihal û kendalên kûr hindek cih hene ku aşûtgeh in. Ev cihên ku aşûtê diafirînin kivş in û xelk ji tecrubeya jîyanê dizanin ku ev aşûtgeh xeter in, tirsbar in û xwe jê didene dûr… Anjî heke mecbûrîyeta di wan deran da borînê hebe jî dîqqeta demî dikin û hindî mumkun bi bêdengî hereket dikin. Di demên firtone û mij û moranan da xwe ji wan aşûtgeha dûr dikin û rêya xwe diguhorin… Tiştê ku aşûtê ji zelzeleyê piçek cuda dike, cihên ku aşût tête xarê spesîfîk têne zanîn û xelk li goreyî wê tedbîrên xwe distîne… Hetta carina wext jî tête pêşbînî kirin di aşûtê da… Ev xale giring e. Ji ber van tecrubeyên jîyanê xelk xwe diparêze ji vê karesata mezin ya xwezayê… Bo nimûne, li Elkîya Hekarîya, li salên berê ku gelek befir dibarî, li dawîya heyva kanûna paşîn û serê sibatê dihate zanîn ku dê ji gupika çiyayê Kumtikî aşût bête xwarê. Di wan deman da xelkê ku malên wan li binê Kumtikî diçûne malên nas û dostên xwe yên taxê dûrî çiyayî. Piştî aşût dihate xwarê, xelk vedigerîya malên xwe. Carina zerar digihişte xanîyan û xirab dibûn. Heke xelk di xanîyên xwe da ban, şik tê da nîne ku da bitelifin. Ji ber hindê zanîna demê aşûtê û li goreyî wê hilgirtina tedbîran firsetê nade ku telafeta canî çêbe. Zerar pêkbêt jî qet nebe dibe zerara malî û mirov namirin…   

Befr û bereket

Li welatên befrîn xelk digel hemû zor û zehmetîyên befrê jî ji befrê hez dike. Li Kurdistanê befr wekî bereketa jîyanê tête qebûl kirin û adeta pîrozîyek tête dan bo befrê… Heqîqet, salên ku befr gelek dibare av û derav boş dibin, şînî û şînkatî zêde dibe… Av, şînkatî, eve hemû dibine sebebê xweşîya jîyanê… Xelk heke heywandarîyê dike, çandinê dike barîna befrê bo wan xizîne ye… Erd avî dibe… Gil û giya zêde dibe… Dewlemendîya xelkê bilind dibe… Xweza digihe bijûnahîyê… Jîyan saxyar dibe… Eve rûyê baş yê barîna befrê ye… Bes sala ku befr nebare, xelk bi xem e. Ji tecrubeya jîyanê dizanin ku av dê kêm be, şînî û şînkatî zêde nabe… Di encameke wisa da desttengî çêdibe, hetta feqîrî dibe… Lewma xelk ji ber bereketa befrê, xusareta wê gelek nabîne… Esasen ji encamên wêranker yên befrê û aşûtê xilas bûn mumkun e anjî kêmkirina wan encamên xembar mumkun e… Hişyardarî, zanîn û tecrube rê li ber van bûyerên xwezayî digire… Ji xwe heke imkanên teknolojîya modern jî aqilane bêne bi kar înan, hingê xwe ji belaya aşûtê rizgar kirin jî mumkun dibe. Rê û rêbara li cihên befrîn zanîn, hişyardarî û tecrube giring e ku pê girêdayî bin û li goreyî wê rabin û rûnin… Ev zanîne firsetê nade mûsîbetan. Heke aşût ciddî neyê qebûl kirin, encamên wê yên kavil û wêranker neyên zanîn, li bîrê neyên girtin, hingê bedelekî giran tête dan. Can diçe… Xwe ji van qeza û belayan parastin bi zanîn û tecrubeyê hereket kirinê dibe. Divêt aşût bête zanîn, tehlîkeya wê divêt bête dîtin, encamên kujer û wêranker yên wê divêt daîm li bîr bin… Hingê xwe jê parastin mumkun dibe. Divêt li hêvîya musîbeta aşûtê neyê sekinîn… Giring ew e ku aşût bi hemû alîyên xwe ve bête zanîn û li goreyî wê bête hereket kirin… Aşût xeter e, tehlîke ye, kavil û wêranker e, kujer e… Aşûtgeh têne zanîn û nas kirin. Demê aşûtan kêm zêde tête zanîn. Reng û çeşîdên aşûtê jî têne zanîn. Heke li goreyî vê rastîyê bi zanistî bête hereket kirin hingê bêyî zerar û ziyan xwe ji aşûtê xilas kirin mumkun e.  

Nîşaneyên aşûtê û tedbîr

Bi giştî bilindahîyên kûr û kend, çiyayên bilind, dol û nihalên kûr, berwar, serwar û betenên bê dar û ber, suwar û mil, vîrajên teng yên li betenên çiyayan, zemînên potansîyel in bo hatina aşûtê. Digel vê rewşa fizîkî herweha gava befra pok li ser befra şil bibare, befra şil li ser befra pok bibare, erdê qerisî gava nerm bû, mij û moran, firtone, hêza xurt ya bayî, dengvedan, dengê xurt û bilind yê mekanîk, anku peqandina çek û sîlehan, avêtina bombe û fûzeyan jî hatina aşûtê bi lez têxin… Ev nîşaneyên hatine behs kirin rola lolebê dibînin di rabûna aşûtê da. Anku ev nîşane lolebkêşên aşûtê ne. Zanîn û nasîna aşûtgehan ji bo tedbîran gelek giring e. Divêt xerîteya aşûtgehan bête derêxistin û ev aşûtgehe bi lewhayan bêne nîşan kirin û bi rengekî fireh bi xelkê bidene zanîn. Divêt bête zanîn ku debîya aşûtê gelek zêde ye. Bi hêleke mezin ji serê nişîvî ber bi jêr ve tête xwarê. Di vê hêla mezin da bi tonan befir diherike û adeta bi hêla di seetekê da 150 heta 200 KM diçe. Lewma encam wêranker e, kujer e… Di demên ku muhtemel aşût rabûnê da divêt xelk bi lezîn bête agehdar kirin û herweha seyr û sefera li wan aşûtgeha heta ku xeter radibe bête sekinandin.  

ROJAN HAZIM

5 Sibat 2020  

Not:

Ev nivîse, piştî aşûta Muksê (Wan) hate nivîsîn. Aşûta Muksê, li Suwara Kirapêtê ku 3 hizar mîtro ji rûyê deryayê bilind e, li 4 û 5ê Sibatê (2020) pêkhat. Rêvingîya wê roja bi firtone, mij û moran, bi serê xwe sivik dîtina aşûtê ye, nezanînî ye, cisareta kor e. Ev xemsarîya dawetkarane ya felaketê, mixabin ku bûye edetê mirovên wê navçeyê. Hal ew e ku bi salan e ku li wê navçeyê befreke giran dibare û ew cih bi xwe jî aşûtgeh e ku ji teref xelkê ve tête zanîn. Bi israr di demên ku tehlîkeya aşûtê heyî da ji wan deran hat û çûn xelet e, qusûr e. Ev şaşîya mezin rê li ber felaketê vedike. Xeletîya dî, hewar û bizava xilaskirina xelkê ku aşût bi ser da hatîye… Bêyî zanîn, bêyî tedbîr, bi cisareta kor hereket kirin li dûv xwe vê encama xembar tîne. Xeletî li dûv xeletîyê hatîye di vê bûyerê da. Wê rojê rêvingî xelet e. Tarzê hewar û xilaskirina xelkê bi ber aşûtê ketî jî şaş û seqet e. Ji xwe bi dehan kes û bi hejmareke zêde ya makîneyên mezin û giran û dengê gur çûyîna cihê aşûtê xeletîya herî mezin e. Vê boşahîya bêyî zanînî, bêyî tedbîrî û di ser da jî guregura makîneyên giran careke dî befra bilindahîya livand û aşûteke dijwartir rakir. Di encam da ji çil kesî zêdetir kes (41) mirin û bi dehan kes jî (84) birîndar bûn… Helbet di vê bûyerê da reftara dewlet û hukûmetê ya neyarane xuya ye ku beramberî vê bûyera wêranker û kujer ya xwezayê tedbîr nehatine standin, rê û rêbar nehatîye ewle kirin. Di vê qewimînê da guneha mezin, sûcê giran yê dewletê ye… Belêm xemsarîya xelkê xwecih jî heye ku ew ji jîyana xwe dizanin ku li wan cihan aşût radibe û encamên xembar dide. Xelkê wê navçeyê aşûtgehan dinasin. Li ber vê rastîyê heke bi tedbîr hereket nekin hingê ew jî qusûrdar in… Ev mûsîbeta bi serê xelkê xwecih hatî divêt bibe dersdêr ku êdî tedbîr bêne standin. Divêt bi aqil bête hereket kirin.

Agehdarîyeke giring li ser pirtûka RÊYA JÎYANÊ -ROJAN HAZIM

Dr. Hesen Şetevî, bîrewerîyên xwe nivîsîn û bi Farsî û Kurdîya Soranî wekî pirtûk dane çap kirin. 2014ê jî tika ji min kir ku ez pirtûka wî bi Kurmancî amade bikim. Min jî ji ber huqûqê hevaltî û dostayetîyê bêyî bedelekî maddî daxwaza wî qebûl kir û hema bêjin salekê li ser xebitîm. Tinê min tikayek jê kir ku pirtûkê her li kî derê bide weşandin jî li ser xebata min sadiq bimînin û bêyî guhorîn bidene çap kirin. Dr. Şetevî soz da ku ew dê herwekî min daxwaz kirî pirtûkê bide çap kirin. Çi bikin, soza ku heval û dostekî çendîn sala bide mirov bawer dike. Bi her hal, Dr. Şetevî çû nik Kendal Nezan, serokê Instituta Kurdî ya Parîsê û jê daxwaz kir ku pirtûka wî çap bikin. Kendal Nezan jî soz da wî ku pirtûkê çap bikin. Ji ber endîşeyên min yên ji tecrubeya weşangerîya Kurdî min tika ji Dr. Şetevî kir ku em bi hev ra nameyekê bo Kendal Nezan binivîsin ku sadiqî xebata me bimînin û herwekî me rêkirî çap bikin û bi çu rengî destkarîyan li pirtûkê nekin. Dr. Şetevî qebûl kir û nameya ku min nivîsî digel min îmza kir û min name û dokumentên pirtûkê yên bi formatên doc û pdf bo amozaya Dr. Hesen Şetevî Suheyla Qasimlo xanimê rêkirin û wê jî bi dest teslîmî Kendal Nezan kirin.

Axir ji ser teslîmata pirtûkê gelek wext derbaz bû û em li hêvîyê bûn ku pirtûk çap bibe. Nihayet Dr. Şetevî 14ê vê mehê (Kanûna Pêşîn 2019) telefon kir û got ku pirtûk hatîye çap kirin lê mixabin Kendal Nezan û Instituta Kurdî ya Parisê li ser soza xwe nemane û pirtûk wekî hatîye xwastin nehatîye çap kirin û gelek xeletî lê hatine kirin… Herweha acizîyeta xwe îfade kir û ji vê reftara Kendal Nezan û Instituya Kurdî ya Parisê nerehetî û nerazîbûna xwe dubare kir.

Ez jî wekî amadekarê kurmancîya pirtûkê gelekî nerehet û aciz im ji vê reftara Kendal Nezan û Instituya Kurdî ya Parîsê. Min û Dr. Hesen Şetevî nameyeke gelek kubarane jî bo Kendal Nezanî nivîsîbû û tika jê kiribû ku li orîjînala pirtûkê sadiq bimînin û herwekî me rêkirî çap bikin. [Nameya ku me bo Kendal Nezanî rêkirî, bi formata pdf di https://xwezabawer.blogspot.com/ û http://www.institutakurdi.org/ da ye.]

Li goreyî gotina Dr. Şetevî Kendal Nezanî soz dabû ku destkarîyê li pirtûkê nakin.

Bi telefona Dr. Şetevî em haydar bûn ku Kendal Nezan û Instituta Kurdî ya Parisê li ser soza xwe nemane û pirtûk li goreyî xwe guhorîne û bi Weşanxaneya Avesta ya li Stanbolê dayîne çap kirin.

Ev reftara wan berî hertiştî etîk nîne. Nihe em çi bêjin? Kendal Nezan serokê Instituta Kurdî ya Parîsê ye û kesekî nasyar e li nav civata Kurdistanê. Instituta Kurdî ya Parîsê herwisa… Heqîqet em çi bêjin? Ji alîyê etîk ve, ji alîyê wijdanî ve, ji alîyê adilbûyînê ve çi bêjin? Kendal Nezan û Instîtuta Kurdî ya Parisê vê reftara xwe dê bi kîjan norman îzah bikin em mereq dikin? Ev pratîka wan ya ji normên pozîtîv dûr hemû sifetên negatîv heq dike!

Em mecbûr in bêjin ku ev tiştê wan kirî eyb û şermeke  mezin e. Kendal Nezan gelo empatîyê bike dê çi bêje? [Helbet Weşanxaneya Avesta jî ji vê qusûrê mesûl e, ew jî şirîkê vê reftara nemaqûl ya Kendal Nezan û Instituta Kurdî ya Parisê ne.]

Ma êdî çi bêjin? Em teessufê li wan dikin…

Bila keda me li wan heram be.

Heta ku em pirtûkê li goreyî ku me amade kirî çap dikin, bi formata pdf li vê blog û malperê bi cih dikin:

https://xwezabawer.blogspot.com/

http://www.institutakurdi.org/

ROJAN HAZIM

14 Kanûna Pêşîn (December) 2019

RÊYA JÎYANÊ – Dr. Hesen Şetevî – Amadekar: ROJAN HAZIM

Pirtûka RÊYA JÎYANÊ bi formata pdf li jêr e:

3.FinalFinal-Rêya Jîyanê-Dr.Shetevî-A5-RH

Du mîrên Êzidîya di heyva Kanûna Paşîn da koça dawîyê kirin: Mîr Tehsîn Beg û Egîdê Cimo – ROJAN HAZIM

Mîr Tehsîn Beg, mîrê civatî û dînî yê Êzidîyan 28ê Kanûna Paşîn li Elmanyayê mir. Dê 5ê Sibatê li Şêxan li hewşa wî bispêrine axa Kurdistanê. (Not: 1)

2007ê, wekî heyeta KNKê me seredanîya wî kiribû û Mîr Tehsîn Beg gelek bi dilgermî pêşwazîya me kiribû. Ev foto ji wî demî ye di dîwana wî da.

Serê binemala wî, hemû Êzidîya û pêkve xelkê Kurd sax be.

* *

Mîrê duyê yê Êzidîya, mîrê hunerê bû ku wekî “Mîrê Bilûrê” (Mîrê Bilûlê) dihate bi nav kirin. Ku esas ew Şahê Bilûlê ye… Egîdê Cimo 30 Kanûna Paşîn li Êrîvanê mir û dê li wê derê bête veşartin. (Not:2)

Serê binemala wî, hemû hunermenda û xelkê Kurd sax be.

* *

Egîdê Cimo koça dawîyê kir, belêm şûşeya dilê wî şkestî çû… [30 Kanûna Paşîn (January) 2019]

ROJAN HAZIM

Noteke giring:

Li jêr hûn dê intervuya bi Egîdê Cimo ra hatîye kirin bixwûnin… Berî intervuyê qismekî kurt yê ji nivîsîna “Sefera Rûsya-Ermenistan-Gurcistanê” jî pêşkêş dikim ku dê intervuyê timam bike…

Kaseta ku intervu lê hatîye qeyd kirin jî di arşîva min da ye… Bila eve jî bête zanîn…

Min axivtina Egîdê Cimo, serast nekir, kêm an zêde nekir, not û parantêz nedanan, çawa axivtîye herwisa, herwekî xwe derbazî ser kaxezê kir. [Bo hindek bersivan notên agehîyê lazim in, belêm kengî nivîsa “Sefera Rûsya-Ermenistan-Gurcistanê” bû pirtûk hingê dê wan not û agehîyan lê zêde bikim… Ku hingê digel Emerîke Serdar, Grîşayê Memê, Rizganê Recewî, Keremê Seyad û Dozger Iskoyê Dasinî yê li Gurcistanê jî intervû hatin kirin…]

Egîdê Cimo jî wekî gelek hunermendên Kurd xweşî nedît mixabin… Ji alîyê hunera xwe ve mirovekî hinde dewlemend, lê ji alîyê aborî ve jî hind di nav xîzanîyê da jîyana xwe borand… Serbilind bû bi hunera xwe, bi keda xwe. Karê xwe wekî xizmeteke mezin ya xelkê xwe dizanî û pê î şa bû… Sed cara heyf ku wekî di vê intervuyê da jî gotî şûşeya dilê wî şkestî çû… Xwezî di saxîya wî da şûşeya dilê wî nehatiba şkandin!.. Bila serborîya wî bo hunermendên Kurd, bo xelkê Kurd, bo rêvebirîya Kurd dersdêr be!..

Divêt aşkera bêjim; min “Sefera Rûsya-Ermenistan-Gurcistanê” ya 2005ê, bi detay nivîsî lê mixabin imkanên weşandin û çapkirinê peyda nebûn… Gava min mirina Egîdê Cimo bihîstî ew demê ku me li Ermenistanê bi hev ra borandî di zêhna min da jîndebûve… Min xwast wê intervuya kurt ya digel wî piştî mirina wî dîyarîyî ruha wî ya Kurdî bikim ku herdaîm digot “lazim e hunera Kurdî bi ruhê Kurdî be”… Ew Mîrê Dudukê bû, Şahê Dudukê bû, çend sifetên baş hebin jê ra rêz bikin… Lê di saxîya xwe da we hemûyan ew nekire mîr, şah û gelek tiştên dî yên baş… We jîyan lê xweş nekir… Belêm îro heqîqetek e ku ew nihe çû ber perê esmanê Kurdistanê û wekî stêrkeke geş dê heta hetayê bibiriqe…Gava we go “Duduk”, “Bilûr an Bilûl”, “Mey an Ney” û Zirna berê xwe bidene esmanê sîrsahî yê Kurdistanê, kîjan stêrk geleke geş be ew Egîdê Cimo ye û hûn jî bi rûyekî ken bi bîr bînin û silavekê bidenê. Eve têra wî heye û dê qîmetê wê bizane. Qet nebe vê bikin… RH-31 Kanûna paşîn 2019

[Ji nivîsîna geryana Rûsya-Ermenistan û Gurcistanê: 14 Îlon-1 Çirîya Pêşin (Oktober) 2005]

20 îlon 2005, roja sêşembê jî me (ez, Derwêş Ferho, Birîndar û hevalên dî) jivan da redaksîyona Rêya Teze ku bi hev ra biçine germava Arzakanê hem geştê bikin, hem jî dîsa ve biçine germavê û xwe berdine nav wê ava hekîm û şîfadêr… Spêdeyê li dora seet 10ê li rawestgeha “Maşotke”yên (Mînîbûsên) bajêrkê Çaransavanê me hev dît. Emerîkê Serdar, Girîşayê Memê, Rizganê Recewî, hostayê Dudukê Egîdê Cimo hatin û em bi hev ra li mînîbûsê suwar bûn û ber bi Çaransavanê bi rê ketin. Hemû hewcehîyên bo geştê, xwarin û vexwarin hatibû amade kirin. Li Çaransavanê, Derenîk, xanima wî, kiça wî, kurê wî, bûka wî û birazayê wî jî tevî me bûn û em pêşîyê çûne nav rez û baxçeyê Derenîk ku hema li pişt gundê germav lê bû. Baxçe û rezekî bi sexbêr, şîn, bi dar û bar, têr av û bi serûber… Derenîk û endamên famîlyaya wî hema dest bi kar bûn û kuçikê agirî hazir kirin. Karê xwarina nîvro kirin. Mase û sandelî li binê darên meyweyan (fêqîyan) danan, vexwarin û meze rêz kirin. Heta ku xwarin amade bû, suhbeta me li ser rewşa Kurdan, edebîyat û hunera Kurdî û avabûna dewleta Kurdistanê li başûr zivirî… Di keysekî baş da min digel Emerîkê Serdar, Girîşayê Memê, Rizganê Recewî û Egîdê Cimo întervûyeke têrker pêkîna û agehîyên giring û balkêş ji wan wergirtin…

Egîdê Cimo resîtaleke ecêp xweş bi dudukê da me ku zîyafeta herî bihadar ew bû. Paşê jî hozan Birîndar û Egîdê Cimo bi hev ra saz û duduk lêdan û meqamên klasîk yên Kurdî wekî enstrumental pêşkêşî me kirin. Birîndarî çend stran bi dengê xwe yê zelal gotin û Egîdê Cimo jî bi duduka xwe refakatîya wî kir. Paşê jî Egîdê Cimo bi zirnayê meqamên xweş lêdan û li ber hewayên dîlanî reqs û govend hatin kirin. Bi taybetî di hewayekî hevpişk yê Kurd û Ermenîyan da Derenîk û kurê xwe reqseke balkêş pêşkêşî mêhvanên xwe kirin…

**

Intervûya digel Egîdê Cimo (Şahê Dudukê – Mîrê Dudukê)

(20 Îlon, sêşemb, 2005, Êrîvan, Arzakan, li havîngeha Germava Arzakanê)

RH – Egîdê Cimo ne we ye….

EC – Belê, belê…

RH – Kî ye Egîdê Cimo?..

EC – Zanî min ra çi dibêjin… Dibêjin Egîdê Cimo, em bêjin “Mîrê Bilûrê”… Ser kasêtê wisa nivîsîne…

RH – Rast e tu “Mîrê Bilûrê” yî… Kaseta ewil e?..

EC – Kaseta ewil e… Li ser nivîsîne “Mîrê Bilûrê”, Egîdê Cimo…

RH – Kê derêxistîye?..

EC – Eve Salihê Kevirbirî nivîsîye…

RH – Salihê Kevirbirî gotîye, nivîsîye, Egîdê Cimo “Mîrê Bilûrê” ye… Kê derêxistîye kaseta te…

EC – Kasêta min li Stanbolê derket…

RH – Kê û kîjan fîrmayê?..

EC – Em çûne, em bêjin sala 2003ya, em çûne festîvala Diyarbekirê…

RH – Tu jî vexwandî wê derê û çûy…

EC – Erê, ewana em teklîf kirin, em bêjin, em çûne festîvalê Diyarbekirê… Dengbêj hebûn… Birazayê Şeroyê Biro heye, Feyzoyê Riza, em herdu teklîfî wê festîvalê kirin… Hevalê wira dibêjin, eva tîyatrocî ye, tîyatroyekî zehf marîfeta wî tîyatroyê heye, ewî em teklîf kirin… Birê xwe ra bêjim, wisa jî, em bêjin, me wê derê, çaxê me xilas kir, em hatine Stanbolê, Diyarbekirê me festîval derbaz kir, em hatine Stanbolê, rêberîya me Salihê Kevirbir dikir… Min xwe xwe va xwast ku Salihê Kevirbir rêberîya me bike… Ewî Stanbolê em birin Diyarbekirê, Diyarbekirê em gerandin, me çi dereceyî festîval xilas kir… Vêca em hatine Stanbolê, li Stanbolê jî em bêjin, gotin ku gereke kasêtê em ji we hildin… Kasêtek min berda, yêk jî em bêjin Feyzoyê Riza berda, dîsa min pêra lê xistîye…

RH – Belê… Başe Egîdê Cimo kî ye?..

EC – Egîdê Cimo, heke em bêjin…

RH – Çend salî ye, ji kîjan binemalê ye, gundê wî kîjan e, çend biçûkên wî hene?..

EC – Erê, Egîdê Cimo em bêjin, ji dîya xwe bûye sala 1932ya… Ji Ermenistanê nehîyeya Oktenbîyanê, berê digotinê, niha dibêjin Admaxîs, nehîyeya Oktenbîyanê gundê Erdeşêrê… Ewa em bêjin, min zarotîya xwe da, gelek gundê me da dahwet derbaz dibûn, min sazbendî gelek hez dikir, gundê me Çemê Reş hebû, ez diçûme devê Çemê Reş, min qamûş bê mane diçinî, tanî em bêjin dikire “fîq” xwe ra lêdixist… Vêca ez radibûme ser banê me, gund da êvarî, ber êvarî dengê “fîq”ê gelek xweş tê… Ez hingê zehf zehf 8 salî yan deh salî bûm… Erê, vêca ez hingê bê mane kej bûm, kej, hûn dibên çûr… Vêca mala me jî gund da bilind bû, ez radibûm, ez zanim ku dengê “fîq”ê ber êvarî zehf xweş tê…

RH – Anku dengê “fîq”ê êvarîya xweş e…

EC – Erê, wella… Vêca min lêdixist, vêca çaxê ez radibûm ser bên, gundîya digot rabin Kejo rabûye ser bên…

RH – Ser bên, anku ser banî…

EC – Erê, ser banî…. Vêca timam derdiketin ber malê xwe, minê lêxista, wana jî guhdarîya min bikira…

RH – Dîyare heyran bûn bo lêdana te…

EC – Erê, erê… Êca em bêjin wade wextê hinek derbaz bû, ew Şamilê Beko, sazbendekî bi nav û deng heye, Şamilê Beko wekî sed salî zêdetir emir kir, ewê hêlê grûba wî hebû…

RH – Başe, Egîdê Cimo, berî ku tu derbazî wê derê bî, tu 1932ê hatîye dinyayê…

EC – Erê…

RH – Navê babê te…

EC – Navê babê min, em bêjin, Cimo, Cimoyê Delo, Deloyê Nemo, Nemoyê Emo… Ewa timam em ji Wanê hatine…

RH – Dayîka te?..

EC – Dayîka min, navê wê Gulê…

RH – Gula?..

EC – Erê…

RH – Hûn ji kî derê hatine Ermenistanê…

EC – Kalbabê min, em bêjin, ji alîyê Wanê hatine…

RH – Ji kî dera Wanê?..

EC – Wanê, ez niha bêjim, gundê Çubuqlî heye, Çubuqlu… Reyola Bêgrîvê…

RH – Bêgrîvê?..

EC – Erê Bêgrîvê… Gundê Çubuqlî, gundê Cangîr Axa, ez xwe xwe jî ji qewmê Cangîr Axa me…

RH – Tu jî ji qewmê Cangîr Axa yî…

EC – E, erê… Qebîla min, dereceya wê tê hesabê ez Mendikî… Lê ewa Mendikî, em bêjin, ez çûme gelek ciha geryame, Mendikan ra wî alî dibêjin, em bêjin, Şengalê be, nizanim kî derê be, dibên Berekî… Em vira dibên Mendikî, ew dibên Berekî…

RH – Anku hûn hem Mendikî ne, hem Berekî ne…

EC – Na, na, Mendikan ra dibên Berekî, alîyê Şengalê, alîyê em bêjin, yê Ewrûpayê Mendikan ra dibêjin Berekî…

RH – Belê, hûn Mendikî ne lê Berekî jî dibêjin…

EC – Erê, Mendikî ne, Berekî jî dibêjin, anku du nav hene ser…

RH – Kî pêşîyê hatîye, babê te an bapîrê te?..

EC – Na babê min hatîye… Bapîrê min wê derê çûne rehmetê…

RH – Başe, te qet xwandîye?..

EC – Erê çawa…

RH – Çend sala…

EC – Em bêjin koma deha xilas kir, li gund, paşê ez hatime, em bêjin, Êrîvanê, sala 1955a Radyoya Êrîvanê vebû… Ne min te ra got, Şamilê Beko hate gundê me, grûba xwe va, îca çaxê min ra gotin, grûb hatîye, îca ez nîşanî Şamilê Beko dam, gotin ev xorte jî gelek marîfeta wî sazbendîyê ra heye, Şamilê Beko ez bihîstim, go îro şûnda tu tevî grûba min î… Ez wekî çend sala grûba wî ra gerîyam… Ez hatime Êrîvanê, êdî mala me, malbata me hate Êrîvanê, şehir da ma, îca Radyoya Êrîvanê sala 1955a vebû…

RH – 1954a?..

EC – 1954a, 1955a, hindek dibêjin 55a, lê ez xwe xwe 1955a çûme…

RH – Tu 1955a çûye Radyoyê…

EC – Erê…

RH – Ewilcar tu gazî kirî?..

EC – Casimê Celîl, redaktor bû… Casimê Celîl bihîstibû wekî ez hunermendekî wî cureyî me, ez teklîfî ber Radyoyê kirim… Êdî min şuxulê xwe, em bêjin, radyoyê da berdewam kir… Ez, bawer bike heta 7-8 sala bê pere, bê quruş min kar kirîye… Casimê Celîl xwe xwe, mala wan, malbata wan zane, da… Niha jî dibêjin, dinivîsin… Xulase paşê nîv ştat dane min, nîv ştat…

RH – Anku nîv meaş…

EC – Erê, nîv meaş… Vêca ez diçûme gunda, rayona, min em bêjin, çawa dibêjin, dengbêj didîtin, timam diçûm digerîyam didît, wan ra hazir dikir, tanî radyoyê, radyoyê jî, Casimê Celîl, em bêjin, li dîwanê bû, ew studyo, studyoyê da hildida, me dinivîsî wisa fon da (xal: 456, gotinek nehate bihîstin) radyoyê û min wî cureyî çêdikir… Êca em bêjin, nava wê xwandina min da, nava wê xebata min da, îca min fahm kir, gereke ez herim sazbendîyê hîn bim… Ez, rojê min radyoyê kar dikir, şevê jî ew kursa sazbendîyê heye, jê ra dibêjin Kolêja Romanos Mêlîkyan, wekî dibên Romanos Mêlîkyan weke konservatuarê ye, Êrîvanê da ew kolêja musîkê ya lape bilind e… Konservatuarê jî baştir e… Weke Cemîla Celîl û yên mayîn timam wira xwandine û derbazî konservatuarê bûne… Ya min ya şevê bû, ya rojê çar sala bû, ya şevê pênc sala bû… Min rojê kar dikir li radyoyê, şevê jî ez diçûm ser gaboyê, ser gaboyê enstruman hîn dibûm…

RH – Gabo ya nefesê ye?..

EC – Erê ya nefesê ye… Teva orkestrayê lêdikeve… Orkestraya senfonîyê… Du gabor rûdinin li orkestrayê lêdikevin… Min xilas kir, wisa jî, em bêjin, min danî lê nexist, çiku mecalê min li hev nehatin… Paşê min dikarî biçim konservatuarê hîn bama, dîsa ez bêjim, min ra, zarê min hûr bûn, ez kirê da dimam, zehf çetinahî, min nikarî, gere biçûma dahwet mahweta wirda min zaro xweyî kiran…

RH – Tu diçûyî dahweta?..

EC – Erê diçûme dahweta… Êca min pênc sala eva jî xilas kir, birê xwe ra bêjim, weke 30-35 sala min radyoyê da kar kir, ew fona radyoyê timam, em bêjin, bi keda Egîdê Cimo hate danînê, neku tinê min lêxistîye, hizara lê xistîye, lê wisa jî ewa timam min teşkîl dikir, min hîn dikir, min didanî (xal: 477, gotinek nehate bihîstin)…

RH – Anku beşê muzîkê û enstrumana te dana di radyoyê da…

EC – Lê çawa, lê çawa… Êca ewa, em bêjin, behsê xeberî, ewana nabêjin, navê min nadin, ez te ra rast bêjim ewana, em bêjin, dikine ser navê xwe, ew dibên me kirîye, ew dibên me kirîye. Xwudê qebûl neke… Emerîk, Emerîk wextê radyoyê da xebitîye, tu here lê bipirse, Emerîk bona min wê bêje ku eva xebata Egîdê Cimo ye… (xal: 481, gotinek nehate bihîstin)… Vêca wextê naşukurînin, dilê merîya, şûşeya dilê merîya dişkê…

RH – Belê, dişkê…

EC – Lê çawa…

RH – Ez dixwazim dîsa dubare bikim… Di 1955a da tu ketîye radyoyê, beşê muzîk û enstrumanê te amade kirîye, te ava kirîye…

EC – Lê çawa, lê çawa, çiqa dengbêj hene timam min anîne…

RH – Anku ji bilî lêdanê, te berhev jî kirîye…

EC – Lê çawa, min afirandine, gelek tiştê mezin afirandine, lê qet te nebihîstîye, tiştê profesyonal min afirandine…

RH – Te meqam çêkirine…

EC – Lê çawa, Nurdenuz Fantazya min nivîsîye bi nota… Wisa em bêjin artîstê Ermenîya yên bi nav û deng yên cimaetîyê, lêra dibên Lêvon Aloyan Palacana, Palacan pîyanîno (xal: 490, gotinek nehate bihîstin) û Lêvon Aloyan flêta, bona vê derê min tiştek nivîsî, jê ra bi nav kirîye (xal: 492, gotinek nehate bihîstin) “Lûrdelûr Fantazîya”… Eva fantazîya min dereceya kompozîtorên Ermenîya da, eva min cihê duyê girt, pare jî dane min, da…

RH – Tu dikarî yêk du nimûneyên ku te afirandî bidî, navên wan bêjî…

EC –  “Lûrdelûr Fantazîya”…

RH – Eve te afirandîye…

EC – Lê çawa…

RH – Meqamê wê… notayên wê te nivîsîne…

EC – Lê çawa, lê, lê… Marşa Kurdî…

RH – Kîjan?..

EC – Marşa Kurdî ku li ser pîyanoyê lêdikeve tinê…

RH – Navê wê…

EC – Navê wê Marşa Kurdî ye…

RH – Herwisa Marşa Kurdî…

EC – Min nota daye, artîstê Ermenîya qedandîye… Wîya wisa em bêjin yê cimaetîyê, Yûnîk Paracanî em dibêjin, ewa em bêjin wîya wedandîye… Û gelek li ser şiirê şayira, li ser şiirê Ereb Şamilov, li ser şiirê em bêjin Emînê Evdal, li ser şiirê em bêjin Ferîkê Ûsiv, Mikaîl Reşîd, Eskerê Boyîk, min li ser şiirê wan jî gelek kilam afirandine, çêkirine… Gelek miqam min afirandine û timam hene di fona radyoyê da…

RH – Te got ku heqê te xwarine, ne gotine, neheqî li te kirine, em dê vê binivîsin?..

EC – Erê willa, ewana qedrê min nagirin… Li vira qedir nadin hunermenda…

RH – Neheqîyê dikin rastî jî…

EC – Eve du roja hûn digel Emerîk in… Emerîk gelek qedrê min digire… Lê yên mayî, dibên ji xwe ra li zirnê dixe, xwe ra nizanim fîqê dixe, bilûrê dixe nizanim çi… Lê ez diçim der… Behsê xeberî ez çûm derketim Iraqê, îsal em çûn festîvala Iraqê, em çûne festîvala Diyarbekir sala 2003ê… Birê xwe ra bêjim, wê derê ez derdikevim, cimaet dibêje camêr Egîdê Cimo tu yî… Dibên em bin meqamê te da, kilamê we da mezin bûne… Wisa qîmet didine meriv…

RH – Başe ez nihe dixwazim bipirsim, çend aletên, enstrumanên nefesî tu lêdidî… Nav bi nav…

EC – Erê, erê, ez bêjim min pêşda bilûr lêdixist, na pêşda fîq lêdixist… Fîq, paşê mey, bilûr, zirne… Ez defê jî lêdixim… Ez çar pênc enstrumana lêdixim… Min gabon xwandin li ser xilas kirîye…

RH – Tu ji xwe li ser gabonê profesyonel î, xwandina te li ser e… Başe “duduk” çi ye?..

EC – Duduk eva “mey” e, çawa min lêxist…

RH – Ha “mey” e… Ermenî dibêjin “duduk”…

EC – Erê, Ermenî dibên “duduk”, em dibên “mey”… Lê “ney” cuda ye… Ney mîna bilûrê ye, mey ji qamûşê ye…

RH – Belê…

EC – Belê cuda ye… Lê mey cem me hanekî ye…

RH – Anku “duduk”…

EC – Erê, file dibên duduk…

RH – Evan tu lêdidî…

EC – Çar, pênc enstrûmana lêdixim, xeyn ji gaboyê ku min li ser (xwandin) xilas kirîye…

RH – Gaboyê tu lêdidî carna…

EC – Na, na… Min xilas kir, hema wisa jî danîye, heta niha jî maye… Çima jî lênaxim, çimkî em bêjin, min dikarî biçim orkestraya Ermenîya, yan Rûsa cihekê lêxista… Lê wextê ya me xwexwetîyê nebe, min êdî terka wê jî da, min go tinê ez dê rûçikê wê bibînim… Min nedikarî zarê xwe xweyî kim, ez mecbûr im biçim dahweta, virda wêda, min gabo wisa jî danî…

RH – Wekî… Belê, kerem ke, gazindeyên xwe bêje…

EC – Gazindeyê me, wekî em bêjin, wek behsê xeberî, te emek kir, lê emekê te naşukurînin, şûşa dilê merîya dişkê…

RH – Rast e, tu gelek heq î… Tu bo jîyanê çi kar dikî… Tu pare qazanc dikî ji muzîkê…

EC – Na, na… Berê, em bêjin, behsê xeberî, tinê dahweta em diçûne dahweta, tevî Aramê Dikran, teva yên dî, ew derece, em bêjin me bi dahweta neferê xwe xweyî dikirin…  Vêca niha jî van salê dawîyê, ekonomîya vira xirab bû, em bêjin êdî dahwet jî tunebûn… A niha em bêjin vî cureyî diçe… Pareyekî mezintayê didin, weke 15 dolare çi, em bêjin weke 7-8000 dram didin… Carekê ez çûme em bêjin Diyarbekirê, carekê çûme Silêmanîyê hatime… Eva pir hindik bêhn hate der min… Ez niha neferê min timam li Rûsyayê ne, ez tinê vira me… Ez par çûm min ewana dîtin, te ra rast bêjim, ewana dibên were vira bimîne, xwe wisa nîne, kulfeta min çûye rehmetê, eve du sal e…

RH – Serê te sax be, rehmet lê be…

EC – Rehmet li yên te jî be… Sê kurên min hene, du qîzê min hene… Qîzên min mêr kirine… Lê kurên min neferê xwe va timam Rûsyayê ne…

RH – Biçûkên xwe nav bi nav tu dikarî bêjî… Numre yêk, du… Pênc in ne wisa?..

EC – Erê pênc in…

RH – Yê mezin…

EC – Miraz… Yê mezin e… navê yê duya Torin e, yê pişt wî Tîtal e, navê qîza min Zînê ye, ya dî jî Zerîf e…

RH – Hemû jî li Moskowê ne…

EC – Na, ewa em bêjin, qîza min, yên mêr kirine, yêk li Tilbîsê ye… Kurên min Palmaskowê ne, ne Moskowê, em bêjin 300 KM dûrî Moskowê ne…

RH – Biçûkên te hemû zewicî ne…

EC – Erê timam zewicî ne…

RH – Nevî hene…

EC – Nevî hene… Nevîçirk jî hene…

RH – Nevîçirk jî hene…

EC – Erê… da…

RH – Başe tu tinê nihe li Êrîvanê dimînî…

EC – Erê tinê dimînim…

RH – Li gund î, an li bajêr î…

EC – Li bajêr im, lê zehf çetin e…

RH -Mala te heye, an di kirê da yî…

EC – Na, na… Mala min heye… Radyoyê da min… Radyoyê, em bêjin, pêşîya hemûya em 13 merî redaksîya Kurdî da me kar dikir, pêşîya ewil dane min, çimkî halê min çetin bû, kirê da dimam…

RH – Başe vê gavê tu di radyoyê da dîsa dewam dikî…

EC – Na, na… Ev bîst sale dewam nakim… Çawa dibêjin, wextê nayê şukurandin, şûşa dilê min şkestîye… Rûyê wan da naçim…

RH – Başe, nihe kî heye, yê ku bi hunerê ve, muzîkê ve mijûl dibe di nav Kurdê me da vê gavê li Ermenistanê… Kes heye…

EC – Timem çûne, derketine…

RH – Yên çûyî çûn, yên mayî…

EC – Yên mayî, em bêjin, vira birazîyê Şeroyê Biro heye, em Feyzo dibêjin… Em teva Feyzo diçin tên…

RH – Feyzo di grûba te da ye… Te grûb çêkirîye…

EC – Na, na grûb tuneye, hema em tinê ne…

RH – Feyzoyê kê…

EC – Feyzoyê Riza… Weke kasêta wî jî heye…

RH – Ew strana dibêje…

EC – Erê ew tinê distrê…

RH – Belê, ew tinê stranbêj e…

EC – Erê, stranbêj e û dengê wî jî zehf xweş e…

RH – Tu jî enstrumana lêdidî…

EC – Erê, ez lêdixim…

RH – Başe, Feyzoyê Riza kîjan tarz muzîkê dibêje…

EC – Timam dengê Şarob digire, dengê Karapêtê Xaço, dengê Kawis Axa timam, dengbêjê me çiqa marîfet in ewana rindtir dibêje, wisa marîfeta wî heye…

RH – Yên ku di radyoyê da karê muzîkê kirî, kî bi dilê te bû…

EC – Yê resmî kesekê wira kar nekirîye, resmî tinê min wira kar kirîye…

RH – Wekî dî, ew stranbêj…

EC – Ewên dî hatine xwe ra lêxistine çûne…

RH – Başe, yên ku stran gotine, yên ku enstrûman lêdane, kî bi dilê te ye…

EC – Dilê min, pêşîyê, ya rast mala Xwedê pêşîyê heye Şeroyê Biro, Efoyê Esed, Karapêtê Xaço, Reşîdê Baso, Egîdê Têcir, birê xwe ra bêjim, ji keça em bêjin Belga Qado, Zadîna Şekir, Aslîka Qadir. Aslîka Qadir vê dawîyê pêşda hat, Gulîzara Etar, Sûsîka Surmo jî zehf baş bû, lê dereceya Kurmancî da ewqas kûr nebû, lê dengê wê jî xweş bû…

RH – Belê, eve te çend navek gotin…

EC – Gele hene, ez niha nikarim timam bêjim…

RH – Belê, belê, lê di nav hemûyan da, yêk, seda sed bi dilê te kîjan bû…

EC – Seda sed, heke ez bêjim, Efoyê Esed heke Bêrîvanê distrê, eva sertaca kilaman e cem min Efoyê Esed…

RH – Wekî “Bêrîvanê” dibêje…

EC – Erê… Lê ya sereke, dîsa ya lape baş Şeroyê Biro ye… Paşê em bêjin dengbêjên dî hene… Egîdê Têcir ya Xecê Siyabend wana dibêje, çawa bêjim, gelek hene…

RH – Başe, di nav wan stranbêjan da…

EC – Timaman ra min lêxistîye…

RH – Te bo hemûyan lêxistîye…

EC – Lê çawa…

RH – Tu her bijî…

EC – Xeyn ji lêxistinê, tinê lêxistinê na, wisa jî min hîm dikir, min dianî wê qirarê weke dengê wan bê hildanê…

RH – Te îdare dikir… Tu wekî, em bêjin, mamostayê muzîkê bûy…

EC – Erê willa, mala Xwedê, mamostayê muzîkê bûm… Vêca evana nadine kivşê… Yêk ez niha hema bêjim, Mala Casimê Celîl, ewana dizanin weke min çi kir, lê ewana qet çawa rojekê bona min nivîsek nenivîsîn… Cemîla Celîl çend cara min dipirse Egîd şikilê xwe bîne, em dê bona te tiştek binivîsin… Tu nabêjî dibe dadine ser şîfanekê (xal: 602, gotinek nehate bihîstin)… Ewan em bêjin tiştek bona min nenivîsîn… Ê Cemîla çima min go ez zaro me tu hergav dibêjî ka şikilê xwe bîne em dê wiha bikin… Lê min go min kirîye hûn çima bona min nanivîsin… Min bona we kirîye… Êca ewana bo te rast bêjim, wextê neşukurandin, şûşa dilê min şkest, êdî ez neçûme radyoyê… Eva bîst sale neçûme…

RH – Yên ku binyata wan Ermenî ne, nijada wan Ermenî lê bi Kurdî stran kî bûn…

EC – Em bêjin Karapêtê Xaço ye, Dawîdê Xilo hebû em bêjin Israîl navê wî nizanim timam nayê bîra min… Çend Ermenîyê wisa marîfet hebûn kilamê Kurdî digotin, zehf rind jî gotine… Em bêjin mesele Karapêtê Xaço çawa bi ruhê Kurdî Kurmancî distrê… Dawîdê Xilo jî zehf rind distra… Çend hebên dî jî yên Qamişlo, yên Sûrîyeyê hatibûn, navên wana ji bîra min çûne…

RH – Dawidê Xilo jî Ermenî bû…

EC – Erê, ew jî Ermenî bû… Ew ji Zaxo bû…

RH – Başe Kirapêtê Xaço, kîjan strana wî gelek bi dilê te bû…

EC – Kilama wî ya lape bi dilê min, em bêjin, “oy oy li min”, “Lawikê Metînî”, “Evdalê Zeynikê”, “Bişêrîyo, Bişêrîyo”, birê xwe ra bêjim, kilamê wî gele hene, ez dixwazim bêjim weke ewana timam yêk ser yêkê ra ye… Lê heke bêjî zehf, “Lawikê Metînî” ewê zehf xweş dibêje… Ez jê ra lêdixim…

RH – Te bo Kirapêt jî lêdaye…

EC – Erê, lê çawa, timama ra…

RH – Başe, Aramê Dikran?..

EC – Aramê Dikran van dawîya hat… Wek deh sala min û Aramê Dikran tev hevaltî kirîye… Defçîyekî me heye, ew jî zehf merîfeta wî heye, vira Çarinsavanê dimîne, deh sala min û Aram tev xebat kirîye, em diçûne Tilbîsê dahweta virda wêda, radyoyê, lê Aram jî bextê wî tune, Aram jî naşikirîne ka min bona wî çikir… Kilamên wî timam min rast dikirin….

RH – Te mamostetîya wî jî kirîye…

EC – Lê çawa, lê ewî jî qet cihekê navê min neda… Wê derê pirsê didinê da, dibêjinê te bi kê ra, hunermenda ra hevaltî kirîye, ew navê Ehmedê Gogê dide, navê Cemîleyê dide… Kuro min û te hevaltî hevra kirîye, min û te bi hev ra xebat kirîye, tu çawa navê min nadî…

RH – Başe, Cemîla Celîl, stranan dibêje, an…

EC – Na, ew tinê ser pîyanoyê hîn bûye, lê ne ew derece…

RH – Anku nota çêdike…

EC – Nota çêdike, dinivîse, lê ez dîsa dibêjim, heke notaya wê analîz kin, ez zanim wekî çi cureyî ye, aniha min nota du kilama anîne ku bidime Dewrêş da, yêk ya kilama Kurdistanê ye, yêk jî ya Gelîyê Şengalê ye…

RH – Analîza te li ser Cemîla Celîl çi ye…

EC – Na, na, analîza min, ez naxwazim tev şuxulê wê bim, çiku ez zanim ka ew bi çi cureyî dinivîse… Gerek rast bê nivîsarê…

RH – Ew şaş dinivîse?..

EC – Ewqas rast nîne, rast nanivîse…

RH – Rast nanivîse dibêjî… Anku li goreyî ruha meqama nanivîse dibêjî…

EC – Hay aferim, erê eynî wisa…

RH – Tu dixwazî wê bêjî…

EC – Çawa xeberdidin wisa jî dinivîsin…

RH – Ne bi dilê te ye welhasil…

EC – Na, ne bi dilê min e… Heke ez bixwazim, ez dikarim timam analîz kim, behsê xeberê “resincîyayê” (xal: 642, gotinek nehate têgihiştin) binivîsim wekî eva çi ye, lê ez tevî şuxulê wan nabim…

RH – Başe, vê gavê te go kes nemaye…

EC – Na nemaye… Hunermendê wisa marîfet nemane…

RH – Ê başe, kes nîne ku enstrumana lê bide yên neslê nû…

EC – Yên neslê nû hene, hindek cahil mahil hene lêdixin, lê di ruhê Kurmancî da gelek dûr in…

RH – Dûr ketine ji ruha Kurmancî anjî em bêjin Kurdî…

EC – Erê dûr ketine, gelek hatine guhastinê, Ermenî lê dixin, Ermenî distrên, naka ew birazayê Şeroyê Biro, Feyzoyê Riza distrê, mirov dizane ruhê miletîyê distrê, ruhê em bêjin Kurmancîyê…

RH – Ê başe, tu naxwazî mamostatîyê bikî, hindeka fêr bikî…

EC – Erê willa, heke em bêjin mesele mecala min ra vekin, ez dê yaşê xwe, emrê min êdî 73 sal e, cihek heba dereceya Kurdîtîyê, em bêjin, skola em bêjin sazbendîyê vekirana, ez dê biçûma min dê li ser çend enstrumana zaro hîn kirana, bi nota helbet, li ser çend enstrumana, helbet em bêjin grûb çêkirana, grûbên dengbêjîtîyê, grûbên biçûk çêkirana, ew marîfeta me vira çi heye, min wan grûba da bida kivşê ku eva jî kultura me ye li Ermenistanê… Ew mecal min ra heta niha li hev nehatine…

RH – Anku heke îmkanan bidine te, tu dixwazî dibistaneke muzîkê vekî û xwandekarên nû bigihînî…

EC – Lê çawa, ji min ra ew lazim e…

RH – Başe, te qet teklîfî çu kesê kirîye, grûbên Kurda, rêxistinên Kurda…

EC – Ez te ra rast bêjim, birê xwe ra bêjim, em weke 2003ê çûne festîvala Dîyarbekirê, wê derê em bêjin, Murad heye, tîyatroçîyekî gelek marîfet e…

RH – Murad kî?..

EC – Murad, em bêjin, ew famîlyaya wî nizanim, lê tîyatroçî ye, ewî tinê tîyatroyek nîşanda…

RH – Batkî nebe, Murad Batkî…

EC – Erê, dibe ew be…Arsên Polatov tekîf kir…

RH – Te ji tîyatroya Murad Batkî hez kir…

EC – Erê… Tinê ewî tîyatroyek tinê nîşanda…

RH – Ji xwe bi tinê dileyize…

EC – Erê, erê… Pir baş dileyist…

RH – Ew “Stand-Up”ê dike…

EC – Vêca Arsên berî min ewî teklîf kiribû anîbû wê derê… Arsên wê derê kar dikir…

RH – Arsênê kê?..

EC – Arsên Polatov, rejîsor, çû rehma Xwedê par…

RH – Kurdê Êrîvanê bû…

EC – Erê Kurdê Êrîvanê bû… Lê rejîsorekî gelek, pir marîfet bû…

RH – Belê, ew jî hatibû digel we?..

EC – Na, ew, em bêjin, Murad ew teklîfî Diyarbekirê kiribû, wekî wê derê kar bike… Vêca ji dereceya tîyatroyê, xeyn ji wê derê, pantamîmo bû… Pantamîmo, Arsên Polatov vira çil sala li vira, em bêjin, nava Ermenîya da hîmê pantamîmo, nava Ermenistanê da Arsên Polatov danîye…

RH – Hîmê pandomîmê…

EC – Erê, hîmê pandomîmê… Êca em bêjin, xeyn ji wê, tîyatroyê… Em bêjin, 96ê salê jî em li Moskowê, teva em bêjin, ewê me, partîya, em bêjin partîya PKKê, wê derê em teklîf kirin, me wê derê, em bêjin, tîyatroyek hazir kir… Ew muzîka wê nîvî zaten min encam kir… Muzîka wê, Arsên ji ber sistîya wî ya Kurmancî da, Arsên ewqas kûr nediçû, lê qeweta wî hebû çawa rejîsor… Ewî tîyatroyeke rind hazir kir, em pê wê tîyatroyê hatin, em bêjin, Ewrûpayê, em bêjin, Dewrêş em teklîf kirin, anîn hatin Ewrûpayê, wê derê jî, em bêjin, îca ewa niha wê derê Diyarbekirê teklîf kiribû,  ew 20 roj bû hatibû wê derê, vêca hema em çûn, min go Arsên li kîjan otêlê ye, gotin filan otêlê ye, me got me bibin wê derê… Em çûne cem Arsên… Ew çend sal bû me hev nedîtibû, em bi hev ra şa bûn, gilî gotin… Êca tevayî şagirtên xwe anîn nîşanî min kirin, go heya 30-40 şagirtê wî hebûn, şuxulê pantamîmo dikirin, tîyatro hîn dikirin, ew mehek bû…

RH – Li Diyarbekirê…

EC – Erê, marîfeta wan jî nîşandan, cahilê mahilê wan me dîtin, me nasya xwe da hevdu… Arsên min ra got, go Egîd, go ez dixwazim bimînim dîsa, go ez dixwazim bimînim, lê wade nadin, zêde nakin… Go ez mecbûr im herim, careke din ez dê bêm… Go lê ez dê bêm, go min Murad ra jî xeberdaye, go gereke eseh te jî tevlê kin, tu jî bêy vê derê, em tev hev şuxul bikin…

RH – Te jî dixwast heke teklîf hatiba…

EC – Erê, ez jî tîyatroyê gelek hez dikim, gelek tîyatroyan da min leyistîye rolên biçûk leyistine… Êca ewa, em bêjin, Arsên Polatov va me sozek kir, min go çawa heke tu têy, ez jî dê bêm, ez jî dê şuxulê xwe bikim, ez dê grûbê çêkim, ez dê dersa bidim, tîyatroyê da jî bilîzim… Ew zane heke ewî tîyatro hazir dikir, min rolê biçûk dilîstin… (xal: 692, gotinek nehate têgihiştin…)…

RH – Dîyare digel muzîkê, te hunera tîyatroyê jî kirîye…

EC – Erê, lê çawa… Min tîyatroyan da leyistîye…

RH – Tu di kîjan tîyatroyan da leyistî…

EC – Di tîyatroya, em bêjin, Ehmedê Xanî, teze tê jîyanê, em pê wê tîyatroyê hatine Ewrûpayê… Eva Arsên Polatov hazir kiribû, min wê derê, em bêjin, roleke biçûk leyist… Çawa em bêjin, rola min, em kor bûn, em çar kor bûn, em çar kor me hev dît, anku çar parçeyên Kurdistanê, em kor em hatin me hev dît, vêca Ehmedê Xanî jî tê, rastî me tê, em tev têne Cizîrê, wisa em nasya xwe didin hevdu, xulase… Êca, Arsên Polatov, çawa dibêjin, camêrî, ewa em bêjin, xwastina wî jî ew bû, êdî gihiştibû mirazê xwe, weke Diyarbekir her wext cihê wî ye, dê şuxulê xwe teze bike… Ew çend cara hate Ewrûpayê, lê ji wî ra li hev nehat. Vêca teze hatibû Diyarbekirê, go Egîd ez dê vê derê şuxulê xwe bikim, tu jî gerekî kêlaka min bî… Min go erê… Wisa çû rehmetê, îca niha me li Diyarbekirê şuxul dikir… Mecal min ra venebû…

RH – Belê mecal ji te ra venebû, heyf…

EC – Heta niha venebû… Vira çiqa me kar kirîye, tu mecal tunebû…

RH – Ew rejîsor Arsên Polatov bo te ronahîyek bû…

EC – Ez jî gelek ji tîyaroyê hez dikim, dikarim bilîzim jî… Çend cara Huner wana çend derece rast hatin, min Kînoya wan da jî leyist, rolê biçûk leyistîye… Di vê dawîyê da ew Huner heye, li Parisê dimîne, ne…

RH – Belê, belê, ew rejîsorê Kurdê başûr e…

EC – Ew, Kînoyek derxist vê paşîyê, jê ra dibên “Votka Lîmon”, aha wê derê da hema sifte ez derdikevim… (xal: 712, gotinek nehate têgihiştin)…

RH – Aha, rastî min ew fîlm seyir nekirîye, lê tu tê da leyistî…

EC – Lê çawa… Vêca xeyn ji wî…

RH – Rola te dirêj e, kurt e…

EC – Kurt e… Vêca xeyn ji wî, fîlmek jî, em bêjin, min ya ewî da leyistîye, ya Nizamedîn Aric…

RH – Belê, ya “Kilamek bo Beko”…

EC – Hay aferim, min wê derê da jî leyistîye… Wê derê şivan im…

RH – Tu şivan î li wê derê…

EC – Erê…

RH – Belê…

EC – Erê da… Eve gereke te dîtibe…

RH – Belê, belê…

EC – Ez çiku tîyatroyê hez dikim… Wextê tîyatroya me heye, wisa dewleta me heye… Tîyatro tiştekî gelek mezin e… Hela ez nabêjim, opêra, senfonî… Lê tîyatro mezin e, gereke qedrê tîyatroyê bigirin… Ez hez dikim…

RH – Başe, Egîdê Cimo, muzîka Kurdî tu çawa dibînî… Hêvîyek, ronahîyek tê da heye, an dilê te bi kul e?..

EC – Birê min delal, ez te ra rast bêjim, ewa niha tiştê wisa hene, heke em bêjin hêdî hêdî, çawa dibêjin, ber dereceya Ewrûpayê diçin, nizanim çi diçin, lê ruhê miletîyê xwe hindekî dûr dikevin, gele hunermend hene, vêca meseleyek heye, min kasêta xwe da jî nivîsîye, weke dibêjin, gele hunermend hene bi rihê xwe ve dikevin nav huner û ruhê Kurdîtîyê, gele jî hene bi lingê xwe ve dikevin nav… Wekî wisa ne, em bêjin, gereke meriv bi ruhê xwe ve bikeve nav hunerê, bi ruhê xwe ve… (xal: 727, rûyê 1 yê kasetê)…

RH – Di derheqê muzîka nû, muzîka kevin da tu çi difikirî, çawa dibînî… Muzîka klasîk divêt bête dewam kirin…

EC – Gereke, em bêjin, çawa dibêjin, tu diçî welatekê, tu jî ne gereke timam kor bî çavê xwe bigirî… (xal: 007, gotinek nehate têgihiştin)… Wisa niha dereceya dinyayê wisa diçe, gereke em jî pêşda herin, gereke em jî dereceyê wisa herin, îca neku timamî, aha behsê xeberî, Ciwan Haco, ew jî marîfeta xwe kivş dike vê demê niha ra, demê nû ra… (xal: 014, gotinek nehate têgihiştin)… Lê gere, tiştek dî heye, behsê xeberî, Feyzoyê Riza, weke min ra distrê, ew êdî ruhê Kurdîtîyê ye temîz, ew ruhê Kurdîtîyê dikeve ruhê min da jî, ez jî bi dilê xwe lêdixim, wisa hev digire…

RH – Başe, ev muzîka ku ruha Kurdî tê da, di parçeyên Kurdistanê da, kî heye bo te wekî nav balkêş…

EC – Diyarbekir…

RH – Kî ye li Diyarbekirê…

EC – Ez qet nasnakim… Wê derê, em bêjin, çaxê em derketin festîvalê, gele hunermendê wan jî derdiketin ser dikê…

RH – Anku hêvîyek da te…

EC – Erê, hêvîyek da min wekî ruhê Kurdîtîyê gele heye… (xal: 026, gotinek nehate têgihiştin)…

RH – Başe, evên navdar?..

EC – Paşê cem ewê jî heye, cem, em bêjin, dereceya, Heblêrê, ne Silêmanîyê…

RH – Ya Hewlêrê…

EC – Erê willa… Ewa çawa dibêjin, qebîla wan ra, dibêjin qaremanî, aremanî ye çi ye…

RH – Bahdîna nebe?..

EC – Bahdînan, ha ha Bahdîna…

RH – Belê, rast e… Başe, ev stranbêjên me yên navdar, tu ji kê razî yî, ji muzîka kê hez dikî…

EC – Dengbêjê navdar, hema ez te ra bêjim, destê ewil, Kawîs Axa da, Meryem Xan da, Mehemed Arif Cizrawî da, Hesen Cizrawî da, birê xwe ra bêjim, wira em bêjin, Eyşe Şanê bigire lo nizanim em bêjin hunermendê me wê derê hene Mehemed Şêxo bigire, lo nizanim, em bêjin, eva timam ruhê min da ne…

RH – Di ruha te da ne… Başe, yên nû…

EC – Yên nû, yên nû, em bînin ser dereceya, em bêjin, Şivan Perwer… (xal: 048, gotinek nehate têgihiştin)…

RH – Tu ji muzîka wî hez dikî?..

EC – Ez dixwazim bêjim, kî çi dixwaze bêje, cem Apocîya min paye daye Şivan, da, min gotîye bi kilamê Şivan ez, min Kurdistan, pê yê Gulistanê min Kurdistan nas kir, heta niha min nedizanî Kurdistan kî derê ye, çi ye çi nîne… Ewan li min xeyidîn, dibêje tu çawa paye didî Şivan, da… Camêr ewa hunerî wî, camêrî, sazê xwe lêxist, bi dengê xwe revolusya kir…

RH – Anku tu lê nanêrî fikira wî çi ye, çi nîne… Tu ji muzîka wî hez dikî…

EC – Lê çawa, lê çawa…

RH – Muzîka wî tam ruha Kurdî ye…

EC – Erê, tam ruhê Kurdî ye…

RH – Belê…

EC – Eva, divêt dîsa bêjim, dibe xesyetê xwe ve, şexsê xwe ve, nizanim, ne î baş be, lê emekê wî, keda wî, dengê wî, muzîka Kurdî ye…

RH – Wekî dî kî heye?..

EC – Wekî dî, em bêjin, Eyşe Şan…

RH – Ew yên kevn in… Bes yên nû?..

EC – Erê yên kevn in…  Ha yên nû…

RH – Ciwan Haco çawan e…

EC – Ciwan Haco jî di stîla xwe da gelek baş e…

RH – Anku di tarzê xwe da, baş dibînî û jê hez dikî…

EC – Erê, lê çawa… Allah wekîl, Allah wekîl…

RH – Dengê wî çawan e?..

EC – Dengê wî jî, ew em bêjin, gotinê wî jî timam gele li min xweş tên… Behsê xeberî, “Dîyarbekir mala min e”, ew bes e… xweş e…

RH – Başe, Egîdê Cimo, tu nabêjî ew muzîk ne muzîka Kurdî ye, ya Ciwan Haco…

EC – Na, na… Çawa, ew jî gerek e… Ew jî tarzek e, gere hebe jî…

RH – Belê, bila ew tarz muzîk jî hebe…

EC – Erê, lê çawa…

RH – Anku tinê muzîka klasîk nabe, divêt muzîka modern jî hebe…

EC – Erê, lê, hemû heq e… Hela Ciwan Haco wê dera hanê, em bêjin, behsê xeberî, ewî Reşo… Reşo jî timam Reşo heye…

RH – Ew jî “Rock” dibêje…

EC – Erê… Çima van şerta da dernekeve… Ew daha dereceya wî bilind e vî demî da… Gere pêşda bê… Wisa jî camêrekî heyf e…

RH – Anku tu dibêjî, divêt mirov xweşbînîyê nîşanî her cure muzîka Kurdî bide, bila hunermend û tarzên nû derkevin, bila her reng muzîk hebe… Tu jî wisa dibêjî…

EC – Erê willa… Demî ra gereke hebe… Hindek hene hesûdîyê dikin, dibêjin mesela, ew muzîk ne Kurdî ye, nizanim muzîka filan derê… Gere her reng muzîk hebe, lê ji ruhê miletîya xwe dernekeve…

RH – Anku tu dibêjî bila her reng muzîk hebe, bes bi ruha Kurdî be…

EC – Erê… Ruh Kurdî be…

RH – Belê, tu dibêjî eve gelek giring e…

EC – Erê, lê çawa… Ew gelek giring e, gereke ew hunermend bizane… Gereke wisa nişkê ve neêne guhortinê…

RH – Çi şîretên te hene, em rabin hêdî hêdî… Çi şîretên te hene bo sazbenda, bo stranbêjên Kurd çi şîretan dikî…

EC- Şîreta min ew e, wekî mecal saz bin… Ne gunehê, em bêjin, hunermenda ne jî… Mecalê me tune… Yê wan tune… Mecal saz bin, hunera me ya Kurdî here jorî… Hunermendê me çiqa hebûne heta niha hene… Hela hê me nuqutek nedaye… Nuqutkek nedaye… Heke Kurdistan çêbe, timam sazbendîya Kurdî, miletên mayîn xwe ra zevt kirine, dizîne ser navê xwe, nizanim çi, sazbendîya me hela ji behrê nuqutkek hildaye…

RH – Başe, bila çi bikin, şîreta te çi ye…

EC – Şîreta min, gereke mecal hebin, mecal…

RH – Û bixebitin…

EC – Lê…

RH – Û xwe sist nekin…

EC – Erê, lê çawa… Xwe sist nekin, mecal jî gereke hebin… Hunermend jî zara xweyî dikin, mala xweyî dikin, gerek mecal hebin…

RH – Belê, xeyala te çi ye, tu dê çi bikî…

EC – Ez dê çi bikim… Tinê bila Kurdistan çêbe… Em dizanin em dê çi bikin…

RH – Xeyala te Kurdistan bila çêbe… Li başûr çêbûye…

EC – Erê, lê hêj ne tam e…

RH – Tu dixwazî biçî, heke gazî te bikin…

EC – Hêvî Xwudê…

RH – Dê biçî…

EC – Neku tinê, em bêjin, biçûma, ez dê heta 500 malî pey xwe bibim herim… Şûna ku biçine nava Rûsyayê, bila herin nava miletê xwe…

RH – Belê… Em hêvî dikin bila emrê te dirêj be, hizar salî bî ku xizmeta muzîka Kurdî bikî… Gelek spas dikim bo vê suhbetê…

EC – Tu jî grûba xwe va serçava hatî, kek Dewrêş va serçava hatî, gelek spas…

RH – Ez jî gelek spas dikim… Her serkevtî bî…

** Axivtina digel Egîdê Cimo xilas bû…(xal: 125) **

Not:

  1. Mîrê Êzidîya, Mîr Tehsîn Beg jî 5ê Sibatê (2019), wekî hatîye plan kirin, li bajêrkê Şêxanê, di hewşa Qesra Mîrî da hate veşartin.
  2. Li goreyî agehîya Veysi Altay, Egîdê Cimo, 3ê Sibatê (2019) li gundê Çobankerê yê li quntara Çiyayê Agirî, ku 30 KM dûrî Êrîvanê ye, spartine axê. [http://yeniyasamgazetesi.com/egide-cimoya-vefasizlik/]

Ji nivîsara Veysi Altayî jî xuya dibe ku mixabin di merasima şîn û behî û veşartina Egîdê Cimo da dîsa ve şûşeya dilê wî hatîye şkandin û gelek kêm kes beşdar bûne… Gava mirov berê xwe dide pirêza Kurda ne xerîb e!… Dinyaya hunermendîya Kurdî bê nan û xwê ye!.. Esas, bê nan û xwêtî, istisna tê ne, hema bêjin adeta bûye edetê Kurda!.. Çend xasyeteke negatîv e!

Li ser pirtûka bîrewerîyê ya Dr. Hesen Şetevî, RÊYA JÎYANÊ – ROJAN HAZIM

Kurmancîya bîrewerîyên Dr. Hesen Şetevî, ya bi navê RÊYA JÎYANÊ, li ser daxwaza wî min amade kir.

Ji bo çapkirina wê Dr. Hesenî daxwaz ji serokê Instituta Kurdî ya Parisê birêz Kendal Nezan kir. Birêz Nezanî ev daxwaza Dr. Şetevî qebûl kir. Li ser vê yêkê Dr. Hesen amadekarîyên min yên bi formatên “Word.doc” û “pdf” bo wî rêkirin. Soz hatîye dan ku pirtûk di wextekî ne dûr da bête çap kirin.

Min wekî amadekarê pirtûkê tika ji Dr. Hesen kir ku pirtûk herwekî min amade kirî bête çap kirin û bi çu rengî ji alîyê ziman û naverokê ve guhorîn lê neyêne kirin. Dr. Hesen Şetevî ev daxwaze bo birêz Kendal Nezan jî gotîye û wî jî maqûl dîtîye û soz daye ku çu guhorîn li pirtûkê nayê kirin.

Ez bi xwe li ser vê pirsê gelek bi hessasî rawestam. Ji ber ku min demekî dirêj û kedeke mezin da amadekarîya pirtûkê. Gelek normal e ku ev daxwaza neguhorîna pirtûkê ji alîyê min ve bête kirin. Ev amadekarîye min bi timamî wekî hevkarîyeke hevalane û dostane kir bo Dr. Hesen Şetevî. Lê her di serî da bi zelalî tinê min ev daxwaz jê kir ku pirtûk herwekî min amadekirî bête çap kirin.

Di meha Kanûna Paşîn (January) da Dr. Hesenî telefonî min kir û xeber da min ku pirtûk ketîye dora çapkirinê ku ev mizgînîye Kendal Nezan daye wî. Ez jî, Dr. Hesen jî helbet bi vî xeberî gelek şa bûn.

Lê belê, di meha Sibatê da Dr. Şetevî hem bi e-mailê hem jî bi telefonê xeber da min ku cihê çapê  “Word.doc” ya pirtûkê diwaze. [Paşê got ku Instituta Kurdî ya Parisê xwastîye…] Vê yêkê bi rastî ez nîgeran kirim. Çiku bo wan du format “word.doc û pdf” hatibûn rêkirin… Li milê dî dinyaya weşangerîya Kurdî di warê parastina orîjînalîya tekstan da mixabin îmajeke baş nedane heta îro. Bi giranî -istisna tê ne- her edîtorîyê pirtûk li goreyî xwe redakte kirine û çap kirine û rêz li nivîsîna nivîskarî anjî ya amadekarî negirtine. Li vê derê nigeranî li ser pratîka edîtorîya weşanxaneyan tête kirin. Bi her hal min ev endîşeya xwe bo Dr. Hesenî jî dubare goteve û teklîfek lê kir ku nameyekê bo birêz Kendal Nezan binivîsin ku amadekarîya min ya pirtûkê herwekî xwe bête parastin û dest lê neyê dayîn ku ew jî edîtorîya weşanxaneyê bi misogerî serwext bike. Dr. Şetevî ev pêşniyara min maqûl dît û ew nameya ku min nivîsî qebûl kir û bi e-mailê jî pesend kir û ew name min bo wî rêkir ku digel dubare kopîya materyalên pirtûkê bo birêz Kendal Nezanî rêbike.

Nameya bo Kendal Nezan û pirtûk, ya bi formatên “Word.doc û pdf”, min bo birazaya Dr. Şetevî ya li Parisê, birêz Suheyla Qasimlo xanimê jî rêkirin ku ew da bide birêz Kendal Nezanî.

Ji ber vê nigeranîya li ser pirtûkê dixwazim nameya ku me bo birêz Kendal Nezan rêkirî di malpera Instituta Ziman û Perwerdeya Kurdî li Danmarkê da biweşînim ku bibe zemanet.

Bi vê munasebetê qismekî kurt ji pirtûkê, pêşgotina xwe ya min bo pirtûkê nivîsî û ew nameya ku Dr. Şetevî bo min nivîsî bi formata pdf dadinime ser malperê ku bête zanîn.

Heke pirtûk li goreyî me xwastî neyê çap kirin, hingê ez dê kopîya pirtûkê ya bi formata pdf jî danime ser malperê ku orîjînala wê bête zanîn.

Tête hêvîkirin ku normên etîk yên weşangerîyê neyêne binpê kirin û pirtûk herwekî hatîye hazir kirin bête weşandin.

ROJAN HAZIM

8.2.2019

RÊYA JÎYANÊ-Dr. HESEN SHETEVÎ-Amadekarê kurmancî-ROJAN HAZIM

Bo KENDAL NEZAN-7.2.2019-Dr.Shetevi-RH

Pêlavkên Lastîk, Zoşçenko – Tercume: ROJAN HAZIM

Wergêra nû ya Pêlavkên Lastîk ya Zoşçenko

Serborîya wergêra vê çîroka Zoşçenko “Pêlavkên Lastîk” digihe salên 70yî. Salên 1977-78ê me li Ankarayê rojnemaya ROJA WELAT diweşand. Di wî demî da dengekî gur bû di warê weşangerîya Kurdî da û herwisa jî hingaveke bi cisaret bû. [Roja Welat, ji alîyê PSK-T, Partîya Sosyalîst ya Kurdistanê-Tirkîye ve dihate weşandin. 1985ê em ji wê partîyê cuda bûn. Paşê jî wê partîyê navê xwe kire PSK, Partîya Sosyalîst ya Kurdistanê.]

Min ev çîrok ji pirtûka “Lastik Pabuçlar, Zoşçenko, tercume: Ataol Behramoğlu, weşanên Cem” wergirtibû û kiribû Kurdîya Kurmancî.

Wî demî ev tercume bêyî navê wergêrî hate çap kirin. Hingê ji ber karên kolektîv yên polîtîk û rêxistinî keda kesan nedihate bi nav kirin. Edetekî wisa hebû bi giştî wî demî, lê belê bi çavê îro em lê binêrin bi rastî jî edetekî gelek xirab û negatîv bû û esasen biha nedana keda kesînî bû. Mixabin di îdealîzma hingê da ew tarz kolektîvîzmeke negatîv hebû.

Di wan salan da em nû fêrî xwandin û nivîsîna Kurdî-Kurmancî dibûn û materyalên fêrbûnê jî gelek kêm bûn. Piçek di nav kar û xebata rêxistinîya polîtîk û xebatên weşangerîya polîtîk û piçek jî bi ked û renca xwe em fêr bûn, anku me xwe bi xwe xwe gihand. Hingê materyalên ji nav Kurdên Ermenistana Sovyetî dihatin tesîr li nivîsîna me dikir. Em fêrî alfabeya Kirîlî bibûn û me çi nivîsên ji wî alî ve diketin destê me vediguhastine Kurmancîya Latînî. Bi vê kar û xebat û fêrbûna xwe bi xweyî ev encam jê derdiket.

Piştî salan gava min berê xwe da arşîva xwe ev çîrok bi ber çavê min ket û dubare min xwand. Xuya bû ku bi çavê îro Kurdîya wî demî ye lawaz bû, kêm û kasî û hetta hindek xeletî jî tê da hebûn.

Zanîna me ya li ser zimanî ya wî demî û ya nihe helbet ji hev cuda ye ku di vê wergêrê da jî tête dîtin. Bi her hal, ew jî kedek bû di wan salan da û bihadar bû û herweha di wî demî da ji bo danasîn, fêrbûn, xwandin û nivîsîna Kurdî tesîreke baş dikir.

Digel vê rastîyê, min xwast ji serî pê ve çîrokê serast bikimeve û bi dereceya zanîna îro ya li ser zimanê Kurdî careke dî tercumeyê redakte bikim û biweşînim.

Li jêr hûn dê wergêra nû bibînin. Belêm kopîya wî demî jî herwekî xwe bi rûperê orîjînal ve didim ku xwandevan heke bixwazin beramberî hev jî biken.

ROJAN HAZIM, Kanûna Paşîn 2019

Pêlavkên Lastîk

Zoşçenko (*)

Tercume: ROJAN HAZIM

Weşan: Roja Welat, hj. 11, 9 Kasım (Çirîya Paşîn) 1978, Ankara

Di zarokatîya xwe da min gelek ji befirşirê hez dikir. Ya rastî, nihe jî jê hez dikim. Lê belê, her çi be hezkirina min ya wî wextî tiştekî cuda bû.

Befirşîrfiroş, bi erebeya xwe derbaznebûyîba ji kolanê, dilê min wisa diçûyê ku qet nebe min gumtilek (vafilek-kumikek-serikek-kevçikek) jê xwariba, êdî serê min dizivirî.

Xwûşka min Lelya jî di vê çendê da ji min kêm nedima. Me xiyal dikir ku gava em mezin bûn em dê bişên (bikarin) têra xwe befirşîrê bixwin.

Wî wextî me gelek kêm befirşîr dixwar. Dayîka me destûr nedida ku em zêde bixwin. Çiku ew ditirsa ku em bicemidin û nisax bin. Lewma, wê pare nedida me ku em befirşîrê bikirin.

Rojekê ez û Lelya li nav baxçeyê xanîyê me digerîyan. Lelyayê  di nav darçilûyan da pêlavkeke lastîk dît. Ew tiştekî balkêş û entîke nebû, herwisa pêlavkeke ji lastîkê bû. Hem jî gelek kevin û diryayî bû. Ji ber kevinatîya wê, dîyar e yêkê avêtîbû wê derê.

Lelyayê, her ji bo keyfê, pêlavka lastîk bi serê darekê ve kir. Hem li nav baxçeyî digerîya, hem jî pêlavka bi serê darê ve li ser serê xwe dizivirand.

Tam di wî demî da me bihîst ku kevinkir ji kolanê derbaz dibe.

– Şuşeyên xalî dikirim!.. Kavanozan dikirim!.. Kevnecilan dikirim!..

Kevinkirî, gava pêlavka lastîk ya bi serê dara Lalyayê ve dît, bang lê kir:

– Hê biçûkê, wê pêlavka lastîk dê bifroşîye min?

Lelyayê wisa hizir kir ku kevinkir gelteya (tiraneya – yarîya) pê dike û bersiv dayê:

– Ez dê bifiroşim boçi nefiroşim. Belêm ji sed lîreyan kêmtir nadim.

Kevinkir kenî û got:

– Noo, nihe eve nebû. Sed lîre ji bo vê pêlavka lastîk gelek zêde ye. Lê belê, heke tu bixwazî, ez dê bi du lîreyan ji te bikirim. Bi vî rengî jî, em dê bi dilxweşî ji hevdu biqetin.

Kevinkirî wisa got û bi rastî jî du lîre ji cizdana xwe derêxistin kirine destê Lelyayê û pêlavka lastîk ya me ya kevin û ji hev ketî kire nav cuhalê xwe û lêda çû.

Hingê ez û Lelya têgihiştin ku camêr digel me yarîya nake û karê hatîye kirin rast e. Em wisa şaş mehtel man.

Kevinkir, ji mêj ve bû çû bû; me jî wisa şaşmayî berê xwe dida lîreyên di destê xwe da.

Tam di wê bêhnê da em gazîya befirşîrfiroşî nebihîsin:

– Befirşîra bi tû!.. Befirşîra bi tûerd!..

Ma hewce ye ku em bêjin? Ez û Lelya hema bezîn çûne nik befirşîrfiroşî û heryêkê  ji me bo xwe bi lîreyekê befirşîr kirî û hema li wê derê xwar. Ji milekê ve jî, me heyf dikêşa ku me pêlavkên lastîk gelek bi erzanî ji destê xwe derêxistin…

Roja paştir Lelyayê gote min:

– Tu dizanî, Mînka. Îro min biryar da ku pêlavkeke dî ya lastîk bifiroşime kevinkirî.

Min bi keyfxweşî got:

– Lelya. Nebe ku te pêlavkeke dî ya lastîk dîtibe di nav darçilûyan da?

Lelyayê li min vegerand:

– Di nav darçilûya da tiştek nemaye. Lê di dolaba ber derê me da qet nebe panzdeh pêlavkên lastîk hene. Ma dê çi lê bêt em yêkê ji wan bifiroşin.

Gotina Lelyayê û beza wê ya ber bi malê ve û zivirîna wê ya bi pêlavkeke lastîk bû yêk.

– Bihizire carekê Mînka; ew kevinkirê ku bo pêlavkeke dirhayî du lîre dayî, bo vê pêlavka nû kêmasî dê deh lîreya bide. Tu dihizirî ku em bi van pareyan dikarin çend befirşîrê bikirin?

Bi vî rengî, nezîkî seetekê, me xwe di xwe da nedigirt û li hêvîya kevinkirî man. Li dawîyê, gava wî ji dûr ve xuyakir, Lelyayê got:

– Mînka, vê carê bazarê tu bike. Her çi be, tu kur î. Bi wî ra tu biaxive. Heke bazarê ez bikim, ew dê dîsa du lîreya bike destê min. Ew pare jî bo me gelek kêm e.

– Min pêlavka lastîk bi ser darekê ve kir û destpêkir li ser serê xwe zivirand. Kevnikir nêzîkî me bû û pirsî:

– Ew çi ye, dîsa firotina pêlavkên lastîk e?

Min bi dengekî ku zar zor tête bihîstin, got:

– Belê.

Kevinkirî bi hûrî berê xwe da pêlavka lastîk û vegerî me:

– Gelî zarokan, gelek mixabin, firotina we yêk (kit) û yêk (kit) dibe. Ji bo pêlavkekê ez dikarim tinê pênc lîreya bideme we. Heke we du (cot) pêlavkên lastîk firotiban, hingê bi rengekî dî dibû. We dişîya (dikarî) bîst heta sih lîreya wergirin. Çiku mirov du (cot) pêlavkên lastîk bi hev ra dixwazin. Lewma jî biha yêkser bilind dibe.

Lelyayê got:

– Bibeze Mînka. Wê lastîka dî ya di dolabê da jî hilgire û bîne.

Ez bi bezekê çûme malê û bi lastîkeke mezin vegerîyam.

Kevinkirî, ew herdu pêlavk li rex hev danane ser mêrgê û berê xwe dayê, piştra bi xem bêhna xwe hilkêşa û got:

– Noo, gelî zarokan, eve nebû. Bawerîya min ew e ku, hûn daku min aciz bikin ketine nav vê kirîn firotinê. Ji van pêlavkan yêk (kitek) ya mêran e, ya dî jî ya jinan e. Nihe hûn bi xwe biryarê biden. Ez çi li wan bikem. Min dixwast bo pêlavkeke lastîk penc lîreya bideme we, lê gava ez wan herduyan dadinime ber hev û lê dinêrim, dibînim ku hertişt gelek tevlihev dibe, hetta hêj xirab dibe. Ya qenc ew e ku, hûn van herduyan bi çar lîreya bidene min û em bi dostane ji hevdu cuda bin.

Lelyayê dixwast ku bi lezekê biçe mal û pêlavkeke dî ya lastîk bîne, lê di wê lehzeyê da me dengê dayîka xwe bihîst. Ez bêjim, ji bo xatirxwazîya li mêhvanan gazî me dikir. Kevinkirî wekî dît ku em wisa şaş mehtel mane berê xwe da me û got:

– Belê, wisa ye, dostên min. Min dixwast bo van du pêlavkan çar lîreya bideme we, belêm ya çêtir ew e ku hûn bi sê lîreyan fît bin êdî. Ji ber vê axivtina xalîvala ya bi zarokan ra min wext berze kir, lewma jî lîreyeke we dibirim.

Kevinkirî piştî vê axivtina xwe sê lîre hejmartine nîveka destê Lelyayê, cotê pêlavkên lastîk kirine cuhalê xwe û lêda çû.

Ez û Lelya bezîne malê, daku oxirxêrîyê li mêhvanan bikin. Xaleta Olya û mamê Kolya cilên xwe li xwe kiribûn û di derazînkê da sekinîbûn. Xaleta Olyayê ji nişkêve got:

– Çi tiştekî ecêb e, kiteke pêlavka min ya lastîk li vê derê ye, li binê cilhilawîskê ye, lê kita dî xuya nake.

Ez û Lelya di cih da zer bûn, herwisa çik sekinî man.

– Xaleta Olyayê got:

– Çawa dibe. Gava ez hatime vê derê cotê pêlavkên lastîk di pêyê min da bûn, ez baş dizanim. Lê nihe ji wan yêk heye, ya dî nîne. Ew dikare li kî derê be?

Di wê bêhnê da dengê mamê Kolya hate bihîstin ku ew jî li pêlavkên xwe yên lastîk digerîya.

– Gelo eve çi ye? Ez jî bi cotek pêlavkên lastîk hatibûme vê derê. Nihe yêk jî nemaye.

Wekî Lelyayê ev gotine bihîstin, destê xwe yê ku hişke-hişk pare pê girtî ji tirsan vekir û parekên me jî ting û ring ketine erdî. Babê min ku ji bo rêkirina mêhvanan li wê derê bû, got:

– Lelya, te ev pare ji kî derê wergirtin?

Lelyayê herçend cêriband ku direwekê peyda bike jî, lê babê min gotê:

Li vê dinyayê ji direwa xiraptir tiştek nîne.

Wê gavê rondik ji çavên Lelyayê barîn.

Ez jî girîm.

Me got:

– Ji bo kirîna befirşîrê me pêlavkên lastîk frotine kevinkirî.

Babê me got:

– Ev tiştê ku we kirî ji direwan jî xiraptir e.

Xaleta Olyayê çawa ku firotina pêlavka wê ya lastîk bihîst zer bû, lerizî û hema ma bû ku bikeve. Mamê Kolya jî lerizî, destê xwe dana ser dilê xwe.

Babê me:

– Xema nexwe Xaleta Olya. Memê Kolya tu jî xema nexwe. Daku hûn bê pêlav nemînin ez dizanim em dê çi bikin. Nihe em dê hemû leyizokên Lelya û Mînkayê kom bikin û bifiroşine kevinkirî û beramberî wan jî em dê pêlavkên we yên lastîk paşve bistînin.

Gava me ev axivtine bihîst, ez û Lelya zêdetir girîn.

Babê me axivtina xwe domand:

– Lê eve ne bes e. Du salan xwarina befirşîrê li Mînka û Lelyayê qedexe dikim. Piştî du salan ew dikarin careke dî bixwin. Belêm her cara ku wan befirşîr xwar, bivê nevê, ew dê vê bûyerê bînine bîra xwe û dê herdaîm ji xwe bipirsin, “gelo, me ev befirşîr heq kirîye an ne?..”

Bi rastî jî, babê me wê rojê hemû leyizokên me kom kirin, gazî kevinkirî kir û hemû firotine wî. Bi pareyê ku bi dest ketî jî ew pêlavkên lastîk yên Xaleta Olya û Mamê Kolya jê kirîn.

Belê gelî zarokan, ya bûyî eve bû. Gelek wext derbaz bû ji ser vê bûyera min behs kirî. Bi rastî jî du salan ne min, ne jî Lelyayê me dilopeke befirşîrê nekire devê xwe. Piştî du salan me dîsa dest bi xwarina befirşîrê kir. Lê belê, bivê nevê her carê ew bûyera bi serê ma hatî hate bîra me.

Bawer bikin gelî zarokan, nihe jî, di vî jîyê xwe yê gihiştî da ku hema bêjin bûyîme zelamekî salmezin, kengî befirşîrê bixwim, herwekî gewrîya min teng dibe, di nava xwe da lerizînekê his dikim û ew bûyera ku di zarokatîya min da bi serê min hatî tête bîra min û daîm ji xwe dipirsim:

“Gelo, min xwarina ev tiştê şirîn bi rastî heq kirîye? Gelo, min direw kir? Min çu kes lêhband (xapand)?”

Nihe li welatê me êdî gelek kes befirşîrê dixwin. Bo çêkirina vê şirînîyê fabrîkeyên mezin jî hatine avakirin.

Belêê… Bi rastî jî, nihe bi hizaran, bi milyonan kes befirşîrê dixwin. Û gelek tiştên dî yên şirîn jî. Û min, gelî zarokan, dixwast di wextê xwe da gava min befirşîr dixwar û ew pirsên ku min ji xwe pirsî, hemû kes jî, di xwarina tiştên ku li wan xweş tên da, ji aqilê xwe derbaz bikin û bêjin:

“Gelo, xwarina vî tiştî min heq kirîye? Min direw kir? Min çu kes lêhband?..”

(*) Zoşçenko (Mihail Zoşçenko) nivîskarekî Ûris e. Di salân 1895-1958 da jîyaye. Ev serpêhatîye ji pirtûka wî ya “Lastik Pabûçlar, Cem yayınevi” (çapa Tirkî, ya ji alîyê Ataol Behramoğlu ve hatîye wergêrandin) hatîye wergirtin û jê bûye Kurdî.

Li ser pirtûka otobîyografîk ya Dr. Hesen Şetevî RÊYA JÎYANÊ

Rojan Hazim pirtûka bîrhatinên Dr. Hesen Şetevî bi navê RÊYA JÎYANÊ

bi kurmancî hazir kir û di demekî nêzîk da çap dibe.

Dr. Hesen Şetevî bîrhatinên xwe nivisîbûn û wekî pirtûk bi soranî dabû weşandin.

Rojan Hazim li ser daxwaza Dr. Hesen Şetevî ev bîrhatinên wî ji nû ve bi kurmancî amade kirine û dîsa li ser daxwaza wî pêşgotinek jî bo pirtûkê nivîsîye û herweha pirtûk ji bo çapê jî hazir kirîye.

Li goreyî agehdarîya Dr. Hesen Şetevî Instituta Kurdî ya Parisê dê pirtûka wî ya bîrhatinan çap bike. Çav li rê ye ku di nava vê salê da [2018] pirtûk bête weşandin.

Li vê derê pêşgotina Rojan Hazim ya ji bo pirtûkê hatîye nivîsîn digel agehdarîya Dr. Hesen Şetevî diweşînin.

**

RÊYA JÎYANÊ – Dr. Hesen Şetevî

Amadekarê kurmancî: Rojan Hazim

Berî Pêşgotinê

Ji kûrahîya dîrokê were ji ber êrişkarîya leşkerî û dagîrkerî û talankerîya xwûnavî ya dijminan berhemên gelek navdarên Kurd ji nav çûne. Lewma dîroka xelk û welatê me ya ji alîyê nivîskarên xwumal ve hatîye nivisîn kêm bûye belêm ya ji alîyê dîroknivîsên îslamî û dîplomatên welatên bîyanî ve hatîye nivîsîn zêdetir bûye.

Min xwast behsê binemala xwe bikem û ji ber hindê jî min çavek li secereya hindek eşîret û tayfeyên Kurd gerand û dît ku wan tinê dîroka mêran nivîsîye û qet ehemmîyet nedane kiç û jinên xwe. Anku seda pêncî neteweyê xwe, dayîk, kiç û jinên xwe ku di avakirina jîyanê da rola wan ji ya mêran kêmtir nebûye nedîtine, nedayîne ber çav. Bi qenaeta min cara yêkemîn e ku di vê kitêbê da di navbeyna jin û mêr da ferq û cudahî nehatîye kirin.

Lêkolîn û kitêbên ji alîyê nivîskarên reperest yên Fars, Tirk û Ereb ve hatine nivîsîn, neteweyê Kurd an wekî Tirkên kûvî û çiyayî, an zarokên bîjî, an Kurdên wehşî û dûmayên şeytan hatine wesif kirin. Hisa şovenî ya wan hind bi hêz e ku amade nînin ku ew mafên bo xwe heq dibînin ji bo neteweyên dî yên digel xwe jî qebûl bikin.

Nivîsîna şeir, kitêbên edebî anjî yên dîrokî şiyaneke taybetî divêt. Herçend min wekî nivîskarê van hevokan mixabin ew şiyan nîne lê digel hindê jî min ew rê da xwe ku behsê binemala xwe bikem. Bi paldana mezinên binemala me û dostên nêzîk ez bi vî karî rabûm.

Di veguhêzîya herfên [tîpên] aramî-erebî-farsî bo latînî da Kakşar Oremar hevkarî kir û gelek spasî wî dikim. Belêm di amadekirina vê pirtûka min ya bi zaravayê kurmancî da ji alîyê serastîya ziman, vehûnandina naverokê û formê edebî ve zehmeta herî mezin û bihadar dostê min yê hêja nivîskar kak Rojan Hazim kêşa û adeta pirtûk ji nû ve bo min nivîsî û herweha ev navê xweş jî [Rêya Jîyanê] dana ser pirtûkê ku ev destek û harîkarîya wî cihê teqdîr û şanazîyê ye û gelek spasdar û minetdarê wî me.

Bi vê kitêbê min xwast bireke dîroka binemala xwe û eşîreta Mukrî ku em jî beşekî wan in, berî ku koça dawîyê bikim binivîsim. Dîroka binemal û eşîreta me ya zêde û fireh jî êdî erkê nifşê nû yê binemal û eşîreta me ye û divêt karê ku min kêm hêlayî ew timam biken.

Hêvî dikim xwandekarên vê pirtûkê ji mezinahîya xwe kêm û kasîyên min bibexşin, li min biborin, min efû bikin.                                                          

Dr. Hesen Şetevî

**

Pêşgotin: Di nav binemala Qasimloyîyan da du Doktor

ROJAN HAZIM

Kak Dr. Hesen Şetevî bîrhatinên xwe nivîsîne û wekî reşnivîsa [taslax] pirtûkê bo min rêkirin û tika kir ku redaksiyon, koreksiyon û ji nû ve amadekirina kurmancî ya pirtûka wî bikim. Herwisa daxwaz kir ku pêşgotinekê jî bo pirtûka wî binivîsim. Min daxwaza wî bi cih îna û bîrhatinên wî ji nû ve bi kurmancî amade kirin û ev pêşgotine jî nivîsî.

Bîrewerî, bîrhatin, bîranîn, bîrînan… Di bin vî navî da serborîyek tête nivîsîn ku heq e. Herkesê têra xwe û li goreyî şiyana xwe jîyanek, dorberek û dinyayek heye. Herkesê tûrikekî jîyanê heye ku hûrmûrên bîrewerî yên di jîyana xwe da komkirî tijî bike… Zanîn û tecrube du alîyên jîyanê îfade dikin. Dîsa ve divêt bêjin ku herkesê têra xwe zanînek û tecrubeyek heye… Hindek kes hene ku zanîn û tecrubeyên xwe di hemû xelekên jîyanê da bi suhbetkî li dora xwe parve dikin. Hindek jî hene ku zanîn û tecrubeya xwe hem di prosesa jîyanê da li dora xwe belav dikin, parve dikin, hem jî dikine nivîs ku nifşên paşerojê jî jê istifade bikin. Bi herdu alîyan ve jî be zanîn û tecrube divêt di qalibê kesî da nemînin û bikevine xizmeta civatê… Zanîn û tecrubeya herkesê di çarçove û kapasîteya xwe da kedek e, heke hate parve kirin û belav kirin muhaqqaq istifadeyekê dide derûdorê… Kêm zêde herkes bo xwe tiştekê jê werdigire.

Esasen serborîya nivîskî di nav şertên xwe da tarz û formekî edebî ye jî… Li dinyayê xwandina ev tarz edebîyatê heye. Ji baskê polîtîk heta rûyên dî yên jîyanê serborî bi rengekî edebî gava hate nivîsîn xwandevanê xwe peyda dike. Anku nivîsîna serborîyê jî edebîyatek e. Relatîven jî be herkes li goreyî zanîn û tecrubeya xwe, bi tarz û rengê xwe berhemekê pêktîne û dide ber xwandevanan. Nivîsîna bîrhatinan ji alîyê notkirina demên dîrokî yên hatine jîyan ve jî giring e, şahidîyek e. Ji bo jînde hêlan, domandin û mayîndekirina hafizaya civatê kar û xebatên bi vî rengî hewce ne û divêt bêne kirin. Nivîsîna serborîyan, bîrewerî an bîrhatinan tinê ne karê wan kesan e ku di civatê da rolek hebûyî, an heyî anjî xwe wisa hiskirî anjî xwe di wî hewayî da zanî… Xwezî herkesê ku jê têt bikare wan serborîyên jîyana xwe, her bi çi rengî bin, di kîjan sewîye û sengê da bin ferq nake binivîse û bo nifşên paşerojê bihêle. Helbet di rêza serborîyan da jîyana kesî tinê wekî “kes” namîne. Mirov wekî hebûnekî jînde û sosyal bi wê kesînîya xwe ve di nav civata kolektîv da dijî. Serborî di nav zengînîya vê jîyana kolektîv da gihiştîtir dibin. Lewma kes ji binemala xwe ya kakil heta ya fireh, ya eşîrî û heta tax, şehir û welatê xwe û derveyî welat, her li kîjan meydana fireh ya jîyanê ev serborîye kom kiribin, di nav hiş û bîrên xwe da diparzine, dipalîne û parve dike. Ev xebata kesî ji bo binemala kakil û dorberên dî yên firehtir yên jîyana sosyal jî dibine danasîn ku eve imkanê nasîn û zanîna dem û tarzê jîyana wî demî jî dide mirovî.

Şik tê da nîne ku em behsê nivîsîna serborîyên maqûl dikin. Kes hene ku egosentrîk in anku ez merkezî ne anjî xwe di merkeza jîyanê da dibînin û li dora vê kesînîya xwe ya egoîstî ku tinê ew dizanin, dibînin û qîmetekê didinê, vehûnandin û raçandinekê dikin ku ji negatîvîyetê zêdetir manayekê îfade nakin. Ev tarz serborî di kategorîya serborîyên kirêt û negatîv da ne û ne bo wan kesan nejî bo xwandevanan encameke pozîtîv û bihadar nadin. Lê helbet heqîqeteke dî ya jîyanê jî heye ku di jîyanê da tinê qenc û baş nînin, rêjeyeke kêm jî be neqenc û nebaş jî hene û helbet mafê wan yê negatîvîyetê jî dê hebe!..

Vêca di vê çarçoveya serborîyên maqûl da bi nivîsîna bîrhatinên xwe Dr. Hesen Şetevî karekî şayanî teqdîrê kirîye. Dr. Hesen gelek bi dilnizmî, bi nefsbiçûkî, bêyî ku bikeve nav teswîr û analîzên mezin û kûr û dûr û herwisa bêyî ku kesan tehqîr bike, bişkêne an biêşîne, gelek sade jîyana xwe, ya binemala xwe ya kakil û xeleka nêzîk ya dorberê binemala xwe û ya eşîrî nivîsîye. Eve ji bo binemala kakil [conjugal family – nuclear family – kernefamilie] û heta ya fireh wekî qedirşinasîyekê jî divêt bête dîtin. Dr. Hesen adeta xwe li hemberî binemala xwe deyndar dîtîye û bi vê pirtûkê xwastîye vî deynê xwe razî bike. Hema bêjin li ser hemû endamên binemala xwe agehîyek daye, teswîrek kirîye û di dawîyê da fotografek [resmek] jî lê zêde kirîye. Ji ber hindê ev reftara Dr. Hesen ya beramberî binemala xwe bihazanînek e, qedirgirîyek e, qîmet dayîneke ku eve jî gelek nazik û kubarane kirîye. Dr. Hesen ev wezîfeya xwe bi şewqeteke bab û bapîrane kirîye û eve hisseke gelek temîz û ji dil e ku Dr. Hesen nîşandayî. Ji vî alî ve jî karê ku Dr. Hesen kirî gelekî maqûl û insanî ye.

Di bîrhatinên Dr. Hesen da anekdotên interesant [balkêş] yên pêkenînî û dramatîk-trajîk jî hene ku ji wan sêyan dixwazim neqil bikim ku herweha hizirdêr in jî.

Ya ewil li ser Dr. Hesen bi xwe ye. Li goreyî gotina wî ew bi dîqqeta pîrika [ebe] ku di demê bûyîna wî û xwûşka wî ya cêmik [Jale] da amade bûyî sax maye. Anku mana wî ya li dinyayê piçek “tesadufî” bûye!. Pîrika wî Sitare Xanim piştî bûyîna Jaleyê li teniştê kîsekê dibîne û dibêje “Babo ka vî kîsî vekin ku em binêrin çi tê da heye”. Gava kîsî [hevalbiçûk – hevalzarok] vedikin dibînin ku zarokekî kur tê da ye û bi keyfxweşî mizgînîyê didine babê Dr. Hesen Mihemed Emîn Axayî ku ew jî piştî pênc zarokên kiç bi hatina kurekê şa û bextiyar dibe. Bi gotina Dr. Hesen rastî jî ew bi pirdiqqêtîya Sitare Xanimê li vê dinyayê maye û baş bû ku maye û bila jî [emir -temen] dirêj be.

Ya duyê li ser dayîka Dr. Qasimlo ye. Dayîka Dr. Qasimlo Fatima Xanim [berî şûkirinê navê wê Nene Can bûye] Asûrî-Suryanî ye. Gava prosesa şûkirina digel babê Dr. Ebdulrehman Qasimlo Mihemed Axayê Qasimlo [Wusûq El-Dîwan] dest pê dike li goreyî edetê mehelî [navçeyî] dibene germavê [hemamê]. Xebatkarê hemamê Şiî bûye û bi mereqdarî pirsîye ka ev jine kî ye… Jê ra hatîye gotin ku ew Asûrî-Suryanî ye û bûye musulmana sunnî û dê şû bi Kurdekî musulman yê sunnî bike. Xebatkarê Şiî, xuya ye ji alîyê mezhebî ve jî fanatîk bûye, gotîye; “bêjinê ew berê gû bûye û nihe jî bûye peyn!..”. [Bo tersê heywan û dewaran bi giştî peyn jî tête gotin]. Binêrin, ji bo şiîyekî fanatîk Asûrî-Suryanî bûyîna wê ji xwe “qusûr” e lê bi Kurdekî musulmanê sunnî şûkirina wê “sûc” e… Heke bi Kurdekî şiî şû kiriba ev rekasiyone nîşan nedida. Eve çi kor mezhebîtî ye!..

Ya sêyê jî gelek dramatîk e. Jineke feqîr ya Kurd li gundê xwe bi bombardumana rejima Îranê birîndar dibe. Jin herwisa bitişt [hemle] jî bûye. Di bombardumanê da zikê wê giran birîn dibe û adeta hinavên wê dirijin û jinik di wî halê giran da li ser xwe dimîne û gelek xwûnsarane hinavên xwe dike zikê xwe û destên xwe li ser dişidîne û di rêyeke dirêj da û peya xwe digihîne xestexaneya PDKÎ ku Dr. Hesen Şetevî lê cerah-doktorîyê dike.

Çawa digihe xestexaneyê Dr. Hesen bi lezeke mezin wê hildigire emelîyatê û karê lazim bi serkevtî pêktîne û hem jinikê hem jî zarokê wê ji mirinê xilas dike. Di demê tedawîyê da xetereke jîyanî ya zarokî rûdide û di wê lehzeyê da jin dibêje Dr. Hesenî ku bila zarok xilas bibe ew bi xwe bimire jî xem nake û lava dike ku zarokê wê xilas bike ku tola wê ji dijminan bistîne. Çi reftareke esîl û nimûne ya dayîkî bûye. Bi şans bûye ku zarok jî sax dimîne. Axir piştî demekê ku bi ser xwe ve têt, mêrê wê têt û wê dibe mala xwe. Di çûyînê da tête serê Dr. Hesenî û bi çavên dilsoj û minetdar spas dike û xatira xwe jê dixwaze û diçe.

Helbet serborîyeke polîtîk ya Dr. Hesen jî hebûye û eve jî di warê dinyaya polîtîk ya wî da tecrubeyekê pêktîne ku di bîrhatinên xwe da cih daye vî alîyê xwe jî û herweha çend nimûneyên giring û balkêş jî dane. Ji ciwanîya xwe were ji bo rizgarîya welatê xwe Kurdistanê û azadîya xelkê xwe yê Kurd têkoşîn daye, di her warî da, sivîl be, poilîtîk be, meslekî be di nav her reng organîzasyonê da xizmeta xelk û welatê xwe kirîye.

Herwisa ji binemala Dr. Hesen, kesekî navdar yê polîtîkaya Kurdistanê derketîye ku hem bi zanîn û teorîya xwe, hem jî bi pratîka xwe ya organîzatorî ve bûye navekî mohrî ku ew jî Dr. Ebdulrehman Qasimlo ye. Dr. Hesen hem xwarzayê Dr. Qasimlo ye hem jî hevrêyê wî yê têkoşîna doza Kurdistanê ye û di bîrhatinên xwe da bihayekî mezin û ber bi çav daye vê têkilîyê.

Agehîyên jîyana sosyal û paşê jî polîtîk yên Dr. Qasimlo û fotografên di albûmê da hatine dan jî giring û bihadar in ji bo xwandevanan û arşîva Kurdistanê.

Min ji 1979ê were Dr. Qasimlo nas dikir. Ji Adara 1979ê pê ve li Mehabadê têkilîya me dîrekt çêbû û heta şehadeta wî dom kir. [Ez Adara 1979ê li Mehabadê bûm. Berî ku Dr. Qasimlo ji bo hevdîtina digel rêvebirên rejima nû biçe Tehranê me hevdîtineke kurt kir. Paşê em bi telefonê axivtin û kivş bû ku hatina wî dê dirêj bikêşe. Ez çûme teşkîlata PDKÎ ya Mehabadê, kak Selîm Babanzade li wê derê bû, me hev dît, ez birime mala xwe, mêhvandarîyeke gelek germ nîşan da… Di wê seferê da ez beşdarî “Roja Şehîdan” ya li 30ê Adarê ya li ser gora şehîda -Goristana Mehabadê- jî bûm ku boşahîyeke mehşerî pêkhatibû û ji rêvebirîya PDKÎ kak Celîl Gadanî axivtineke gelek xurt û ajîtatîv kir. Piştî şoreşa Îranê û hilweşîna rejima Şahinşahî yêk ji kombûn û bîrînanên ewil ya Kurdistanê bû ev xwenîşandana roja şehîdan ya li Goristana Mehabadê.] Ji biryargehên Partîya Demokrat ya Kurdistana Îranê yên li Mehabad [nav bajêr û Goktepe] heta gundê Şîvecoyê ku dikete navçeya Gewirkê ya Serdeştê û nêzîkî Rebet û Mîrawa bû li rojhilata Kurdistanê û herweha heta Ewrûpayê jî têkilîya me berdewam bû. [Carekê jî li Goktepe digel nivîskarê Ermenî-Fransî Gerard Chaliand em mêhvanê Dr. Qasimlo bûn û Dr. Qasimlo em li ser bendava (sikir – baraj) Mehabadê gerandibûn. Me gelek resim jî kêşan lê mixabin fotografên min yên bi Dr. Qasimlo ra û yên di wan seferan da hatine kêşan di operasyonên polîsan yên di 79 û 80ê da hatin desteser kirin û neman… Li alîyê dî, di lîteratûra PDKÎ da ji bo Polîtburoyê, Deftera Siyasî dihate gotin ku li serê gundê Şîvecoyê, -hema bêjin nîvî di bin erdî da- bi kamuflajeke têra xwe ewlekar merkezek ava kiribûn. Ji Mîrawa ve ji çeme Kelwê [Zêyê Biçûk] derbaz dibûn. Deftera Siyasî ya PDKÎ ya li jorîya Şîvecoyê di dolekê da bû û herwisa nêzîkî gundê Doletû jî bû ku endam û alîgirên PDKÎ bo wê derê “Dola Demokrat” digotin.]

Piştî ku têkilîya me bi PDKÎ û Dr. Qasimlo ra xurt bû û pêşve çû, Dr. Qasimlo kartekî taybetî bi îmza xwe û mohra polîtburoyê bo min çêkir û da min ku di hatûçûyan da hem li nav xelkê hem li teşkîlatên partîyê hem jî li kontrolên pêşmergeyan da hevkarî bête kirin. Kartê ku Dr. Qasimlo daye min li her derê wekî kilîlekê bû û referanseke bihadar bû. Carina di kontrolgehên pêşmergeyan da dihate pirsîn ka em kî ne lê gava ew kart min nîşanî wan dida bi rêzgirî hevkarî dikirin û gelek caran pêşmerge û berpirsiyaran bo çay vexwarinekê jî be em mêhvan dikirin.

Di derketina krîza gora Mela Mustefa Barzanî ya li Şinoyê da, em hingê li wê navçeyê bûn û di hatûçûnê da me seredanîya merkeza PDKê [Barzanî] ya li Rajanê jî dikir.  [Derêxistina meytê Mela Mustefa Barzanî ji gorê gelek aşkera provakasyoneke plankirî bû -Havîna 1981ê- û paşê jî bû sebebê şerê navxweyî. -Meytê Barzanî 29ê Hezîrana 1981ê bi şev ji gorê hate derêxistin û yên ev karê kirêt û dijminane kirî meyt nebiribûn û wisa li rexê gorê hêlabûn û paşê jî PDK û Binemala Barzanî meytê Mela Mustefa Barzanî birine cihekî ewle û bi kontrol û li 2ê Tîrmeha 1981ê li gundê Helecê li navçeya Zêweyê bo demekî borînde veşartineve heta ku dem bêt û neqilî navçeya Barzan bikin. Piştî serkevtina Kurdan li başûr ya piştî şerê Kuweytê û hilbijartina 19ê Gulana 1992ê û avabûna “Hukûmeta Herêma Kurdistana Iraqê”, 6ê Çirîya Pêşîn-October ya sala 1993ê meytê Barzanî neqilî gundê Barzan kirin û li cihê ku wî wesyet kirî spartine axa welatî.-]

Di demê rûdana wê bûyerê da ez mêhvanê Dr. Qasimlo bûm li Deftera Siyasî [Polîtburo] ya li Şîvecoyê. [Ez wekî endamê Polîtburoya Partîya Sosyalîst ya Kurdistana Tirkîyeyê -PSKT- bi berpirsiyarî li wê derê bûm û digel hejmareke zêde ya hevalên partîyê em mêhvanên PDKÎ bûn ku ewil li navçeya Somayê (nêzîkî Urmîyeyê) li teşkîlata PDKÎ mêhvan bûn ku berpirsiyar hingê kak Cangîr Îsmaîlzade û kak Elî Kaşifpûr bûn û paşê jî, piştî şerê navxweyî, em çûne nêzîkî Polîtburoya PDKÎ, li pişt gundê Mîrawa li gundê Elîabadê ku dikete navbeyna Pîranşehir-Xane û Serdeştê, bi cih bûn.] Min gote kak Dr. Qasimlo ku ev kiryara kirêt û dijminane gelek aşkera provakasyon e û merkezên bêyûm dixwazin di nav Kurdan da arêşêyê derêxin û ji bo çareserkirina vê pirsê em daxwaza diyalogê dikin ku herdu PDK dikarin di nav xwe da vê pirsê biaxivin û rêya çareserîyê peyda bikin û firsetê nedine ajawekaran. Dr. Qasimlo gelek aşkera ew bûyer şermizar kir û got ku ew amade ne li ser vê bûyerê ji her alî ve lêkolîneke hevrayî bikin, ron û zelal bikin û xwast vê mesaja wî ya çareserkirina problemê bi rêya aştîyane bigihînine PDKê. [Dr. Qasimlo cigareya KENT dikêşa. Di wê suhbetê da teklîfî min jî kir. Min cigare hêlabû, ji ber ku di wan şertan da me di nav xwe da ji ber kêm imkanîyê cigareyên BAGHDAD dikêşan ku gelek dijwar bû, lewma min cigare hêlabû, terk kiribû. Lê di wê hevdîtin û suhbeta germ ya Dr. Qasimlo da min jî cigareya ku wî teklîf kirî wergirt û digel wî kêşa… Mirovekî nazik, kubar û rêzgir bû. Cigareya min berî ya xwe hindî ku min itiraz jî kir wî bi beresteyê (çeqmaq) xwe vêxist. Piştî ez rabûyî pakêteke KENTê jî da min.] Min hazirîya vegera ji bo Somayê dikir û Rajan li ser rêya me bû. Berpirsiyarê PDKê yê li Zêweyê Teyîb Akreyî herdaîm hevkarîya me dikir di wan hatûçûnan da. Giringîya çûyîna Rajanê çawa min jê ra behs kir hema ez bi lez birime Rajanê. Ew mesaja kak Dr. Qasimlo min gihande kak Mesûd Barzanî û sekreterê PDKê kak Elî Ebdula, -herweha kak Felakedîn Kakeyî jî li wê derê bû-, ku hingê li Rajanê [Nêzîkî Zêweyê] bûn. Di wê seredanîya kurt da kak Mesûd Barzanî û kak Elî Ebdulayî jî nigeranîya xwe îfade kirin lê belê ji axivtinên wan xuya bû ku gelekî aciz bûn û herweha gotin ku ew jî naxwazin di navbeyna partîyên Kurdan da şer derkeve û divêt hemû pirsgirêk û arêşeyên heyî bi rêya diyalog û hevdîtinan, hevxebatan bêne çareser kirin. Hingê hemû partîyên Kurd yên li wê navçeyê di nav hewildanê da bûn ku pirsê bi rengekî aştîyane çareser bikin… Belêm mixabin ku hemû hewildanên aştîyane bêyî encam man û cihetên bêyûm, xêrnexwaz û fitneyê gihiştin armanca xwe û di nav du partîyên bira yên Kurd da, PDKÎ û PDK-Iraqê da ew şerê xembar derket. Helbet cihê behskirina dereceya heqî û neheqîya terefan ne ev dere ye, ne ev nivîs e lê tiştê herî aşkera ew e ku Kurdan hingê pêkve xwûn berze kir, bi hev ra xusurîn, zerar û ziyan dîtin, pêşmergeyên herdu alîyan berbûne hev û telafeta canî çêbû û neyar jî, bi taybetî Tehran û Bexda û helbet Şam û Ankara jî pê gelek dilxweş bûn!..

Li vê derê dixwazim behsê mêhvandarîya kesekî ji binemala Qasimloyîyan jî bikim ku Dr. Hesen jî di bîrhatinên xwe da behsê wî lêzimê xwe kirîye. Di nav wê alozî û arêşeya mezin da berî ku Şino bikeve destê Pasdaran em mêhvanê xwarzayê [ji dereceya duyemîn] Dr. Qasimlo Salih Xan bûn. Wan deman heval û hevjîna min Rûken jî hatibû û teşkîlata PDKÎ ya Şinoyê û berpirsiyar kak Husên Medenî [berî wî jî dostê min yê hêja kak Nebî Qadirî berpirsiyarê Șinoyê bû û me rojên xweş bi hev ra derbaz kirîbûn ku polîtîkerekî hêja û bijare yê PDKÎ bû] em birine mala Salih Xanî. Salih Xan û jina wî ya hêja Efser Ferrûxî Xanimê mêhvandarîyeke gelek germ bo me kiribûn.

Rojnamevanê Awusturyayî Georg Hoffman-Ostenhof bi wê gotina xwe ya gelek balkêş Dr. Qasimloyî tam teswîr dike:

“Gava ez seredanîya wî li Kurdistanê dikim [di salên piştî şerê havîna 1979ê da], wî wekî lîderekî polîtîk û kumandanekê ku dersê dide şervanên xwe dibînim. Belêm her ew mirov li Parîsê wekî intelektuelekî ku gelek baş Fransî diaxive derdikeve pêşîya min.”

Dr. Qasimlo di timamî jîyana xwe ya akademîk, polîtîk û rêxistinî da xizmeteke mezin ji bo azadîya neteweyê xwe ji bo rizgarîya welatê xwe kir. Hem di cîhana polîtîk ya navxweyî hem jî di meydana polîtîk ya dinyayê da lîderekî karîzmatîk, balkêş û xwudan seng bû. Di suhbet û axivtinan da jî mirovekî sosyal, rûken, suhbetxweş û nuktedan bû. Digel xwe î aşt û bi xwe bawer bû. Helbet wekî her mirovekê bê qusûr nebû û kêm û kasî, xeletî û şaşîyên wî jî hebûne muhaqqaq û hebûn jî. Lê belê xaneya wî ya bi başî, qencî û serkevtinîyan ve tijî bi giranî li pêş bû. Yêk ji alîyê herî baş yê Dr. Qasimlo jî ew bû ku herçend zemînê sosyal û polîtîk hebû jî belêm firset neda ku wî bikine serokekî dogma û tabû!.. Heta şehîtbûna xwe jî di xizmeta neteweyê xwe da li ser kar û xebatê bû û di nav xebatê da serê xwe, canê xwe, xwûna xwe da. Ew herdaîm hêjayî bîrînanê ye.

Li vê derê dixwazim çend paragrafan ji dîtin û bîr û hizirên Dr. Qasimlo bidim. Ji kovar û rojnameyên ku di arşîva min da hebûn min derêxistin û li jêr neqil dikim.

Dr. Qasimlo berî ku bête şehît kirin, di rûniştina digel heyeta rejima Iranê da li Vîyanayê li ser xalên giring rawestaye. Ew axivtina wan bi teybê di kasetê da hatîye qeyid kirin. Polîsê Awusturyayê piştî lêpirsîna bi giştî ya çend salan ev kasete teslîmî sekreterê giştî yê PDKÎ yê hingê kak Evdila Hesenzade kirîye. Ev axivtin di kovara Berbangê ya Federasyona Komeleyên Kurd li Swêdê, li hejmara 106-107 ya Adara 1998ê di rûperên 22-24ê da bi kurmancî hatîye weşandin. Berbangê jî ji nivîsa Chris Kutschera wergerandîye Kurdî. Chris Kutschera ew axivtina Qasimloyî ya digel heyeta rejimê bi kurtebirî di Lé Monde ya 1.1.1998ê weşandîye. Rojnameya Iranê Keyhan jî di hejmara xwe ya 689ê ya 1376ê Hetavî [8.1.1998] da cih dide vê nivîsê. Hemîd Gewherî jî bo Berbangê ji Farsî werdigerîne. Min ew tekst ji nû ve redakte kir û li jêr didim.

Ji vê nivîsê xuya dibe ku ev hevdîtine bi rizaya herdu alîyan hatîye qeyid kirin.

Bi her hal hem axivtina Dr. Qasimloyî ya di wan hevdîtinan da û hem jî ji alîyê nasîna zihnîyeta dagîrkerîya dewleta Îranê ve giring in û dersdêr in. Min xwast di vê pêşgotinê da cih bidime van dîtin û axivtinên Dr. Qasimlo ku dê ji bo xwandevanên vê pirtûka bîrhatinan ya Dr. Hesen Şetevî jî balkêş bin.

Teksta hevdîtina Dr. Qasimlo ya digel heyeta fermî ya Komara Îslamî ya Îranê bi vî rengî ye:

Gotûbêja Dr. Qasimlo û heyeta PDK-Î ya bi heyeta rejima Îranê ra li Vîyanayê

Roja 13.6.1989ê (*) Doktor Evdirehman Qasimlo, Sekreterê Giştî yê Partîya Demokrat ya Kurdistana Îranê [PDKÎ] bi du fîşekan, di avahîyekî li Vîyanayê da digel hevalên xwe hate şehîd kirin.

Ew cara duyemîn bû ku Qasimlo bi heyeta Komara Îslamî -li Kanûna Pêşîn [December] ya 1988ê û li Kanûna Paşîn [January] ya 1989ê- peywendîyan dadine.

Cehfer Sehrarûdî, cihgirê serokê Dezgehê Parastina Pasdaran li Kurdistana Iranê, di wê teqekirina Vîyanayê da birîndar bû. Sehrarûdî bêyî ku polîsê Awusturyayê rê li ber bigire, ji wê xestexaneya [nexweşxaneya] ku tê da dihate derman kirin, derket û çû sefareta Komara Islamî û li roja 22.6.1989ê (**) jî ji Awusturyayê derket. Kesekî dî yê bi navê Berzekyan, demekê ji alîyê polîsê Awusturyayê ve hate girtin lê paşê hukmê girtina wî hate rakirin û Berzekyan [Buzurgiyan] vegerya Tehranê. Kesê sêyemîn Hacî Mustefa Lacwêrdî [Hacî Mustefewî], serokê

Dezgehê Parastinê li herêma Kurdistana Iranê bû û ew jî bi serbestî ji Awusturyayê derket.

(*) Di vê nivîsê da roja şehîtbûna Dr. Qasimlo xelet hatîye nivîsîn. Rastîya wê ev e: 13.07.1989 [RH]

(**) ev deme jî divêt wisa be: 22.07.1989 [RH]

Bazar [Muzakere] tête qeyid kirin

Gotûbêjên nûnerên Komara Islamî û rêberên Kurd ji alîyê gotûbêjkeran ve, bi teybê hatin qeyid kirin. Polîsê Awusturyayê, piştî hilgirtina wan kasetan bo demekî dirêj, nihe ew kaset teslîmî Hizba [Partîya] Demokrat ya Kurdistana Iranê kirin. Me şiya bi hevkarîya Evdila Hesenzade, Sekreterê PDKÎ, guhdarîya wan kasetan bikin.

Evdirehman Qasimlo çu caran weha hûr dîtina xwe li ser otonomîyê dîyar nekirîye. Gotinên nûnerên Komara Islamî jî, ku wan bawer nedikir ku rojekê ew kaset belav bibin, nîşanderên dîtin û şêweyê hizirkirina karbidestên Komara Îslamî ne, ku di navbeyna têgihiştin û perspektîvên vî serdemî û serdemê Hezretê Elî da tevlîhev dibin.

Kengî  biryara kuştina Qasimloyî dan?

Başe gelo kujerên [qatilên] Qasimloyî piştî bihîstina axivtinên behskirî biryara kuştina wî dan an berî destpêkirina gotûbêjan ew biryar dabûn? Bi guhdarîya wan kasetan senaryoyeke weha di mejîyê wan da çêdibe: “Karbidestên Komara Îslamî dizanîn ku Hizba [Partîya] Qasimloyî ji alîyê leşkerî ve derb xwarîye û ji ber kesên ji partîyê cudabûyî ve jî lawaz bûye û ew dibe ku bi rêya gotûbêjan pirsgirêkan çareser bike û bi vî rengî hêvîya wan ew bû ku ew [PDKÎ] bi çarerêyeke navincî anjî azadbûna xebata hizba xwe razî bibe.”

Lê Qasimloyî di gotûbêjan da rik li ser hindê girtibû ku divêt rêberên nû yên Komara Îslamî [Xumeynî 4.6.1989ê mirîbû] otonomîyê bo Kurdistanê rabigihînin.

Nûnerên rejima Tehranê encamên rûniştina yêkemîn ya gotûbêjan gihandin karbidestan û ferman gihişt ku “ji nav bibin”. [Anku Dr. Qasimlo bikujin. -RH]

Sehrarûdî dibêje: “Selam û Eleykûm, me biryar daye ku ev peywendî bi timamî nepenî bin, çiku dijmin naxwazin ku ev pirs bêne çareser kirin, heta hindek di nav dewleta Komara Îslamî da jî li dijî van peywendîyan in. Nabe ku di nav dezgehên rêvebir da jî bi aşkerayî behsê vê çendê bête kirin.”

Qasimlo bêyî pêşgotin, rasterast diçe ser eslê pirsê: “Me di hevdîtina xwe ya dûmahîyê da behsê du babetan kir; qebûlkirina eslê otonomîyê û serbestbûna xebata hizba [partîya] me. We bersiv da û got ku nihe rêberên rejimê otonomîyê qebûl nakin. Babetekî dî jî ku li polîtburoya me bi dirêji li ser hate axivtin ew e ku gelo çekên pêşmergeyan dê bêne tehwîldan an ne. Polîtburo [PB] di wê bawerîyê da ye ku nabe ku çek bêne tehwîldan. PB di wê bawerîyê da ye ku piştî deh salên şerî û hemû gorîyan, otonomî bûye sembola daxwazên me.”

Hûn boçi ji gotinan ditirsin?

[Qasimlo dewam dike…]

“Hûn dibêjin gotineke [peyveke] dî bi kar bînin. Heke hûn naveroka otonomîyê qebûl dikin, başe gelo hûn boçi [çima] ji gotinan ditirsin? Nifşê [Neslê] min nifşê demokratî û otonomîyê ye. Çaresernekirina pirsa Kurdan dibe ku wan ji navendê dûr bêxe û wan ber bi daxwaza cudabûnê ve bibe.”

Sehrarûdî dest pê dike: “Eve cara yêkemîn e ku em di warê şêweyê hizirkirina îslamî da li ser pirsa neteweyan diaxivin. Em ji bo çareserkirina probleman bi gotina çu alîyekê nakin. Ne rojhilat û ne rojava û em amade ne ku canê xwe jî di rêya armancên xwe da bidin.”

Qasimlo dibêje: “Ez wan problemên ku hûn li ser diaxivin û dibêjin ku asteng in di rêya ragihandina otonomîyê da qebûl nakim. Axayê Xumeynî û Axayê Refsencanî nihe diçin bo nivêja eynîyê li Tehranê û ew dikarin îşaretê bo pirsa otonomîya Kurdistanê bikin.”

Û Qasimlo otonomîyê bi vî rengî hildisengîne.

Otonomî çi ye?

“Me bawerî bi çar xalên eslî heye. Ya yêkemîn otonomîya necivandina desthilatê di hukûmeta merkezî da. Xala duyemîn ya giring ji me ra zimanê Kurdî ye. Divêt ku Kurdî zimanê resmî yê deverên Kurdcih be. Pirsa sêyemîn xuyakirina tixûbên herêma otonomîyê ye. Ji bo vê pirsê divêt dîyardeyên cografî, aborî û bi taybetî îradeya rûniştevanên navçeyên Kurdcih li ber çav bêne girtin. Xala çaremîn ji bo Kurdan dîyardeya bingehîn e; ewlehîya navxweyî ya deverên Kurdcih divêt bi destê Kurdan bête bi cih înan. Me ji van zêdetir çu tişt nevêt û ji bo bi cih înana van şertan [mercan] jî em realîst in.

Wekî nimûne, ji bo dîyarkirina tixûban bêşik dê pirsgirêk peyda bibin, lê heke hûn babetên eslî qebûl bikin, em li ser babetên biçûk şerî nakin. Nabe ku gotina otonomîyê bête guhorîn. Vê gotinê, li nik miletê Kurd alîyê xwe yê atifî û dîrokî heye. Eve nimûneyek e. Ez di wê bawerîyê da me ku hûn naveroka wê qebûl dikin lê hûn naxwazin wê gotinê bi kar bînin. Heke kesek deqên [ayetên] ayînî bixwûne neşêt [nikare] bêyî Bismilahî Rehmanîl Rehîm dest pê bike. Eve jî herweha ye. Hûn naveroka otonomîyê qebûl dikin lê Bismillaha wê qebûl nakin.

Divêt em bi Tehranê ra biaxivin

Li vê derê nûnerên Komara Îslamî dibêjin, ku berî berdewambûna li ser gotûbêjan [ku hêvîyeke mezin pêkînabû] divêt peywendîyê bi Tehranê ra bikin.

Dûtira rojê, 13ê Hezîranê (***), Sehrarûdî dibêje ku me peywendî [têkilî] digel “biraderan” kir û li ser axivtina xwe berdewam dibe: “We duhî got ku bila karbidestên Komara Îslamî li ser nivêja eynîyê [heynî-înî] îşaretekê bo pirsa otonomîyê bikin… Babetên weha hene ku berpirs û rêvebirên eynîyê dişên [dikarin] li ser biaxivin, lê tiştên wisa jî hene ku bîr û bawerîyên me li ser wan yêk [hev] nagirin.”

(***) Divêt 13ê Tîrmehê be. [RH]

Sehrarûdî êdî xwe ji wê suhbetê vedikêşe û vê çendê zelal dike ku rejima Komara Îslamî çawa û bi çi rengî karên xwe bi cih tîne an paşguh dike û dibêje: “Dîyar e ku hindek pirsên dî jî hene. Di van salên dawîyê da behsê rola bazarî tête kirin. Hejmarek di wê bawerîyê da ye ku nabe bazar aborîya Îranê bêxe nav destên xwe û mustezfîn wekî rûniştevanên hejmar du [dereceya duyê] lê bên. Demê Îmam hêj î sax bû ragihand ku îslam ne alîgirê sermayedarîyê ye û nejî alîgirê aborîya dewletê ye, lê dîyardeyek e dixwaze di nav wan herduyan da be. Rêya sêyemîn heye ku qanûna xwe heye; qanûn sê cara hate [dan] ber destê parlementê, lê encam… heta ku li dawîyê neçar bûn ku rêbikin bo ber destê Civata Dîyarkirina Meslehetê.

Îslam û otonomî

Nihe em vegerin ser behsê otonomîyê… Di vî warî da jî wekî pirsa aborîyê du dîtin hene. Yêk ji wan dibêje ku li ser demê Hezretê Elî, Hezretê wî li navenda Xelîfeta Îslamî hukûmet çêdikir û deverên dî jî bi navê “Wîlayet” hebûn ku bi destê “Walîyan” dihatin rêvebirin û wan desthilateke berfirehtir û mezintir ji vê otonomîya evro [îro] hebû. Alîyê dî dibêjin nexêr, ew dîyarde vedigere bo serdemê Hezretê Elî û dinyaya îro bi rengekî dî ye. Dijminan dormandorê me dorpêç kirine. Endamên Natoyê û rejimên kevneperest nahêlin ku otonomî di nav çarçove û tixûbên xwe da bimîne. Ew bi rêya berfirehkirina wê hewil didin wê ji navendê [merkezê] cuda bikin. Otonomî ne tiştekî wisa ye ku bi behskirina wê bi carekê an du caran li nivêja eynîyê bête çareser kirin. Pirsa duyê jî ew e ku Hizba [Partîya] Demokrat dixwaze xwe di hal û rewşa nihe da biparêze û digel Komara Îslamî gotûbêjan bike, lê şika min nîne ku ev dîyardeye nayê qebûl kirin.

Sehrarûdî careke dî li ser çawatîya birêvebirina rejima Komara Îslamî ya karûbaran xwe xafil dike û dibêje ku; “ez nimûneyeke dî ji we ra tînim: Ev biryarên ku nihe di meydana siyaseta derve da, hûn dibînin, piştî çendîn gotûbêjên salan hatine dan. Biryara qetandina têkilîyên digel Amerîkayê [Dewletên Yêkbûyî yên Amerîkayê-USA] û avakirina peywendîyan bi Yêkîtîya Sovyetan ra di şevekê da û ji alîyê yêk kesî ve nehatîye dan. Gelek axivtin li ser hatine kirin, heta piştî sê sala, deh sala, yazdeh sala û li berçav danana rewşa Sovyetê gihiştin wê encamê ku bi wan ra li ser hindek tiştan li hev bikin. Boçi? Çiku me problemên Afganistan, Pakistan û Kendavê [Golf] hene û xuya ye jî ku problemên me bi rojavayê ve jî hene. Divêt li ser otonomîyê jî çend salan axivtin bête kirin. Ez piştrast im ku şertên nihe wê otonomîya ku tu behsê wê dikî qebûl nakin.”

Li vê derê Hacî Mustefa [Hacî Mustefewî] dikeve nav suhbetê û dibêje: “Bismillahîl Rehmanîl Rehîm, partîyên komûnîst di warê neteweyan da xwe bi dîtinên Stalînî ve girtine. Ereb dibêjin, bi dîtina me partîyên sosyaldemokrat bîr û bawerîyên xwe hene. Derbareyê me hêzên îslamî û Komara Îslamî heta nihe pirsa neteweyan hilnesengandîye. Heke Komara Îslamî bikare [bişêt] di vî warî da bîr û bawerîyên xwe dîyar bike, dê serkevtineke gelek baş bi destê wê ve bêt. Dîyar e ku di îslamê da sunneta pêxemberî û cihgirên wî heye. Hêvîdar im ku Komara Îslamî wan dîyardeyan bêxe ber çavan û di navbeyna wan da, ya ku sunneta pêxemberî destnîşan dike û ya we divêt nîvenîvek bête bi dest ve înan.”

Yêkîtîya Komarên Federal

Qasimlo dibêje: “Hûn dibêjin pirsa eslî ya nihe ne çareserkirina otonomîyê ye, lê dîyarkirina şêweyê peywendîyan e di navbeyna Hizba [Partîya] Demokrat û Komara Îslamî da. Em hatine daxwaza çareserkirina pirsa otonomîyê ji we dikin.”

Ew paşê dibêje ku mafê çarenivîsê dikare bi şêweyê serbixweyî, federalî û otonomîyê bête bi cih înan û wisa didomîne; “pirsa me ew e, em dixwazin bizanin gelo Komara Îslamî bi rastî dixwaze pirsa neteweyan li Îranê çareser bike an ne?. Heke divêt, bi çi tarzî? Bi rengê serxwebûnî, federalî an otonomîyê? Me Kurdan kêmtir tişt xwastîye, belêm em federalîyê jî qebûl dikin. Bi dîtina min, çiku îslamê di wî serdemî da awayekî federalîyê qebûl kirîbû, ya çêtir ew e federalî li ber çavan bête danan û wekî nimûne Yêkîtîya Komarên Federalî yên Îranê pêkbînin. Heke hûn çu ji van qebûl nakin, hingê xuya ye ku hûn naxwazin pirsa neteweyan li Îranê çareser bikin… Dibe ku subehî beşekî dî yê Îranê daxwaza otonomîyê bike. Divêt hûn aza bin û pirsa navxweyî ya Iranê bi durustî û li goreyî qanûnê, wekî hev bo hemûyan, bo Ereban, Belûcan, Turkmen û Kurdan çareser bikin, eve di paşerojê da dê mezin bibe.”

Piştî behskirineke kurt heyet biryarê didin ku roja piştî wê careke dî kom bibin.

Fazil Resûl, navbeynkarê Kurdên Îranê (****) dibêje: “Hûn an dê li hev bên û we divêt bêyî şer gotûbêjan bidomînin anjî dê her bi şerî gotûbêjan berdewam bikin, lê ya baştir ew e ku hûn her nihe li ser tiştekê li hev bên… Derfetekî [Keysekî) baş e. Dibe ku sê salên dî rewş bête guhorîn, parsengîya hêzan bi rengekî dî be…”

Teq, teq, teq, teq…

Eve axivtinên wan yên dawîyê ne. Di teybê da dengê teqîna fîşekan tête bihîstin, paşê bêdengî… Demê ku cîran polîsan ji birîndarîya Sehrerûdî agehdar dikin, polîs rastî cendekên sê Kurdan tên.

(****) Fazil Mihemed Resûl, Kurdê başûra Kurdistanê ye û dostê birêz Celal Talebanî, Sekreterê Giştî yê Yêkîtîya Niştimanî ya Kurdistanê [YNK] bû ew jî di wê felaketê da hate kuştin.

Berbang, Kovara Federasyona Komeleyên Kurdistanê Li Swêdê, Hj. 106-107, r. 22-24 – Ji arşîva ROJAN HAZIM

Not: Di wê komkujîyê da digel Dr. Abdulrehman Qasimlo, hevalê wî yê partîyê, endamê komîteya merkezî û berpirsiyarê partîyê yê Ewrûpayê Ebdula Qadirî Azerî jî hate kuştin. -RH

***

Ji Rojnameya Kurdistan Pressê

Dr. Qasimlo 6.10.1988ê li Stockholmê intervuyek daye Kurdistan Pressê. Li ser navê Kurdistan Pressê Çetin Çeko bi Dr. Qasimlo ra intervuyê dike û di hejmarên 42 [6.10.1988] û 43ê [13.10.1988] da hatîye weşandin. Intervuyeke balkêş e û di wan şert û mercan da li ser rewşa bi giştî Iran, rojhilatanavîn, dinya û Kurdistanê bîr û bawerîyên xwe, polîtîkaya partîya xwe gelek bi zelalî behs dike. Tesbît û analîzên wî yên hingê û dîtinên wî yên di demê muzakereya digel rejima Komara Îslamî da li Vîyanayê hevdu timam dikin. Di zêhna Qasimlo da istikrareke bîr û hizirî tête dîtin… Ji wê intervuya dirêj çend paragrafan li jêr didim:

“Hedefa stratejîk ya partîya me Demokrasî bo Îranê, Otonomî bo Kurdistanê ye. Em otonomîyê dixwazin çiku em partîyeke realîst in. Belêm li Kurdistanê grûbên ku serxwebûnê dixwazin, yên ku dixwazin parçeyên Kurdistanê bikine yêk jî hene. Heke em jeopolîtîka Kurdistanê bidine ber çav eve pozisyoneke rasyonel nîne. Ji ber ku gotina serxwebûnê tête manaya guhorîna tixûbên çar dewletan. Hem jî li kî derê? Li Rojhilatanavîn!

Esasen em mafê self-determînasyonê [Mafê Çarenivîsa Neteweyan ya Xwe bi Xwe] diparêzin. Eve bi formên cuda dibe. Serxwebûn û federasyon jî di nav van forman da ne. Têkoşîna me ji nav van forman ya ji bo otonomîyê ye. Nihe, şîara me ya li Îranê jî otonomî ye.

Wekî em bo otonomîyê têkoşînê didin vê nabêjin: Mafê Kurdan yê serxwebûnê nîne!

Nexêr, heye.

Belêm, siyaseta partîya me otonomî ye, serxwebûn nîne. Xelkê me jî piştevanîya vê siyaseta me dike.

Îro li Îranê xelkên dî jî dijîn. Fars li Îranê ji sedî [%] 50 kêmtir in, anku kêmanî ne. Azerî, Kurd, Ereb, Belûcî û Tirkmen hemû pêkve ji seda 50 zêdetir in. Li goreyî vê yêkê li Îranê sîstemê federalîyê pêkbêt eve dê bête manaya bi cih hatina xwastekên me…”

[Kurdistan Press, hj. 42, 6.10.1988 – Ji arşîva ROJAN HAZIM]

Dr. Qasimlo gava bersiva pirsa li ser êrişa Iraqê ya li “Kurdistana Iraqê” ya di demê şerê Îran û Îraqê da dide tesbîteke giring dike:

“Piştî bûyera Helepçeyê ez li hêvîyê bûm. Çiku rewşa bûyera Helepçeyê li Iraqê cuda ye. Cara ewil Kurdên Iraqê Helepçe vegirt. Paşê jî ertêşa Îranê kete Helepçeyê. Iraqê reaksiyoneke gelek dijwar nîşanî vê tifaqê da…”

Ji vê tesbîta Dr. Qasimlo manayeke wisa derdikeve heçku Îranê û “Kurdên Iraqê” di vegirtina Helepçeyê da tifaq kirîye û rejima Seddam jî ji kerbên vê tifaqa Kurdan ya digel Îranê Helepçe bi jehra kîmyayî bombarduman kirîye… Esasen ji serî were hizireke wisa di serê hemû Kurdan da heye. Bi her hal tesbîta Dr. Qasimlo ya di vî warî da gelek balkêş e.

[Kurdistan Press, hj. 43, 13.10.1988 – Ji arşîva ROJAN HAZIM]

Di vê intervuyê da Dr. Qasimlo tesbîteke dî ya giring dike ku ji bo îro jî ronîker e: “… Ez dixwazim li ser xaleke li dîroka me rawestim. Bab û bapîrên me di siyasetê da hertişt reş û spî dîtine. Di siyasetê da rêş û spî nîne. Di siyasetê da tu tiştekê distînî û paşê jî ji bo standina tiştekî dî dixebitî. Nîvîya Kurdan li Tirkîyeyê dijîn û pirsa Kurd li Tirkîyeyê dê bigihe çareserîyekê. Eve dê ji bo parçeyên dî jî bibe nimûne. Belêm ji bo vê yêkê divêt gelek bixebitin, têkoşînê bidin, terka sloganên xirab bikin û bibine xwudanê xweşbînîyê [toleransê]. Hêvîya min ji Kurdên Tirkîyeyê gelek e. Em wekî Partîya Demokrat ya Kurdistana Îranê gelek vekirî piştevanîya hemû têkoşînên rizgarîya neteweyî yên li dinyayê dikin. Helbet destekê didine têkoşîna xelkê Kurd ya li Tirkîyeyê jî. Eve mafê me ye. Eve nayête manaya ku em têkilî karûbarên navînî yên Tirkîyeyê dibin. Eve ji bo me ji alîyê millî û mirovî ve hem mafê me ye hem jî erkê me ye…”

[Kurdistan Press, hj. 43, 13.10.1988 – Ji arşîva ROJAN HAZIM]

Mixabin ku ev lîderê Kurd yê navdar û jîr di hevdîtina digel heyeta Komara Islamî ya Îranê ya bi armanca çareserkirina pirsa Kurd ya li rojhilata Kurdistanê da bi biryara rejima Îranê gelek bêbextane hate şehîd kirin. Hevjîna berê ya Dr. Qasimlo Xanim Helene Krulichê hilbijartina vê rojê jî balkêş dîtibû û gotibû ku di 40 rojîya şîna Xumeynî da hate kuştin Dr. Qasimlo. Dîyar e lolebkêşên rejima Komara Îslamî ya Îranê fitoya li ser kuştina Dr. Qasimlo ya Xumeynî bi cih înabûn. Xumeynî wekî dijî Kurdan li Tebaxa 1979ê şer daye dest pê kirin di beyanateke xwe ya di televizyona dewletê da Dr. Qasimlo wekî “Dijminê yêkemîn yê Xwudê” îlan kiribû.

Li ser vê yêkê Dr. Qasimlo di suhbeteke me ya li Kurdistanê da got ku Xumeynî di derheqê wî da “Ew şeytanê buzurk e” gotîye. Di Farisî da “Şeytanê buzurk” anku “Şeytanê mezin” e…

Bila rûyê rejima Komara Îslamî ya Îranê reş û tarî be!.. Ku ji xwe wisa ye!.

Bi vê tesbîtê ve girêdayî di wext û zeman da ew gotina babê Dr. Qasimlo jî balkêş e. Dr. Hesen di van bîrhatinên xwe da behs dike. Dr. Qasimlo di suhbeteke xwe da ji Dr. Hesen ra wisa dibêje: “Babê min her dem ji min ra digot, kurê min ji bîr neke ku tu wê salê hatîye dinyayê ku dewleta eceman, [mexsed jê dewleta Îranê ya ku miletê Fars hakim e, domînant e, lê di nav gelek Kurdan da ji bo Azerîyên Îranê jî “Ecem” tête gotin – RH] ku dijminên me bûn, bi awayekî nemerdane rêberê şoreşa Kurdistanê yê hingê anku Simkoyê Şikak bi bêbextî şehîd kirin. Tu vê meseleyê qet ji bîr neke…“

Babê Dr. Qasimlo xwandineke gelek jîrane li ser zihnîyet, niyet û pratîka dagîrkeran kirîye, reşîya dil û hinavên wan bi tecrubeya salan zanîye û şîreteke babînî li kurê xwe kirîye ku ji vê suhbeta digel Dr. Hesen jî xuya dibe ku Dr. Qasimlo ev şîreta babê xwe di bîra xwe da hêlaye ku behs kirîye, lê mixabin di pratîka wan hevdîtinên bi “dewleta eceman” ra li xwe î hişyar nebûye.

Helbet ya çûyî çûyîye û vekêlana xwezîyan, yên çûyî venagerîne. Lê axir ji dîrokê ders wergirtin jî divêt hebe. Gotina pêşîyan e; Av dinive dijmin nanive!.. [Ku tête zanîn eve metafor e anku mecaz e]… Hingê divêt hûn jî nenivin û hişyar bimînin!.

Dijmin di hevdîtin û muzakereyan da jî be nanive û heke sanîyeyekê jî firsetê bibîne li hevrikê xwe dide ku di nimûneya Dr. Qasimlo da hate dîtin.

Dr. Qasimlo ew şîreta babê xwe wekî guhark di guhê xwe da hêlaye belêm xwezî di pratîkê da bi cih înaba ku ew aqîbeta Simko bi serê wî jî nehatiba!..

Hasilî kelam destên Dr. Hesen sax. Bi nivîsîna bîrhatinên xwe karekî baş û pêdivî kirîye. Hem li ser jîyana xwe hem jî ya binemala xwe agehîyên balkêş û têrker dane. Hêvî dikin ev jî di warê nivîsîna serborîyan da bibe motîvasyonek.

Gava Dr. Hesen daxwaza redaksiyoneke giştî ya pirtûka xwe ji min kirî, min bêyî dudilî qebûl kir. Ji ber ku; Dr. Hesen hem dostekî min yê hêja ye, hem jî ji serî were ez û ew di nav KNKê [Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê] da bi hev ra kar û xebata neteweyî û welatî [niştimanî] dikin û ji bo tifaqa navxweyî ya kamil hewil didin. Ez û Dr. Hesen em hevbîr in ku hêj jî tifaqa mezin pêknehatîye. Ji baskê rastê heta baskê çepê, lîberal, konservatîv, nasyonalîst, dîndar û axir hemû dînamîkên neteweyî û welatî [niştimanî] bila-istisna heta ku di nav zemînekî organîzatîv da negihin hev, temsîlîyeteke bilind ya koalisyonel bi hev ra pekneyînin divêt qebûl bikin ku ew tifaqa tête hêvî kirin çênebûye. KNKya îro digel alîyê xwe yê pozîtîv mixabin ku ji wê temsîlîyeta tête xwastin dûr e ku her ev KNK bi xwe di nav lêgerîna KNKyeke mezintir da ye. Ji bo vê armancê em xebateke aktîv dikin. Pozisyon û armanca me bi timamî li ser esasê berjewendîyên neteweyî û welatî pêkînana tifaqa mezin ya navxweyî ye. Dr. Hesen jî di vî warî da li ser vê xetê ye ku eve sekineke rast e.

Digel van binasan herwisa min di cih da dît ku pirtûka wî ji nû ve amade bikim çiku ji nav binemala nasyar ya Dr. Hesenî kesekî wekî Dr. Qasimlo derketîye ku agehîyên li ser wî ji terefê kesekî ji binemalê da gelek balkêş bin. Û herweha Dr. Hesen bi xwe jî, li tenişta karê xwe yê doktorîya tibbî xizmeteke mezin ya polîtîk û rêxistinî jî kirîye û heta vê gavê jî bo rizgarîya welat û azadîya miletê xwe dixebite.

Dr. Hesen ji bilî erkên xwe yên polîtîk û rêxistinî, zanîn û tecrubeya xwe ya doktorî anku mesleka xwe jî daye xizmeta xelkê xwe û bi salan li meydana şoreşa Kurdistanê cerahî kirîye, pêşmerge û xelkê sade ji mirinê xilas kirine, birînên wan kewandine, bo êş û janên wan bûye derman û ew sax kirine. Dr. Hesen bi vê ked û xizmeta xwe ve heq kiribû ku em jî mil bidine vê xebata wî ya weşandina serborîyên xwe.

Ji bilî redaksiyon û koreksiyonê, ji alîyê vehûnandina nivîsîna lojîka zaravayê kurmancî ve jî, çiku bi zaravayê soranî nivîsîbû, li ser pirtûka wî bi firehî û kûrahî xebitîm.

Hewceyî gotinê nîne ku Dr. Hesen jî wekî her mirovekê bi serkevtinî û kêmasîyên xwe ve dibe ku di vê rêya dûr û dirêj ya jîyanê da li tenişta rastîyên xwe xeletî jî kiribin ku eve mumkun e û li rex karên xwe yên serkevtî rastî şkestinan jî hatibe. Bi her hal xeta jîyana wî bi rastî û xwahrîyan ve jîyana wî ye û ew berpirsiyarê hemû rûyên jîyana xwe ye.

Belê, min ji binemala fireh ya Qasimloyîyan du kes, du mirovên hêja nas kirin. Dr. Ebdulrehman Qasimlo, lîderekî bijare, zana û têgihiştî û doktorê zanista ekonomîyê; Dr. Hesen Şetevî, mirovekî baş, welatperwer û neteweperwerekî ji dil û fedakar, doktorê tibbê yê bisporê nisaxîya kanserê [penceşêrê – seretanê], lewma min di serê nivîsa xwe da got “Di nav binemala Qasimloyîyan da du Doktor.”.

Keda min jî li dostê min yê hêja Dr. Hesen helal be.

Hêvî dikim serborîya wî, bîrewerîyên wî, bîrhatinên wî bi vê pirtûkê ve geşîyekê bidine xwandevanan.

ROJAN HAZIM

Çirîya Pêşîn [October] 2016

Nîsan / Çirîya Pêşîn [October] 2017

NOT I.: Divêt bêjim ku gava teksta serborîya Dr. Şetevî gihişte ber destê min, destpêkê bêyî ku xebatekê li ser bikim min bi baldarî xwand. Ji soranîya bi tîpên aramî-erebî-farsî ji bo kurmancîya bi tîpên latînî hatibû wergêrandin.

Belêm hindî hûn bêjin, xeletî, dubareyî tê da hebûn. Dîsa gelek hevok û paragraf  bi soranîya tîpên latînî bûn. Ji alîyê sentaks û vehûnandina zimanî ve lojîka zaravayê soranî hakim bû. Lewma min ji serî pê ve tekst ewil serad kir, paşê bêjîng kir û di dawîyê da jî moxil kir û ev rengê dawîyê yê kurmancî jê derêxist. Herwisa min gotinên sînonîm [hevmana] jî lê zêde kirin. Di vî demî da min digel Dr. Şetevî bi telefonê axivtinên dirêj kirin. Ji ber vê yêkê min di pêşgotina xwe da got ku min pirtûk adeta ji nû ve nivîsî ku Dr. Şetevî jî gelek cara bi minetdarî behsê vê çendê kir. Min xwast vê yêkê bi zelalî bidime zanîn ku şaş têgihiştinek çênebe.

NOT II.: Spasî kak Mehmûd Dizeyî, kak Cangîr Ismaîlzade, kak Kerîm Duhokî û kak Şoreş Serdeştî dikim ku bersiva hindek pirsên min dan.

NOT III.: Du fotografên [resmên] min û Dr. Hesen Şetevî yen digel hev di arşîva min da hebûn. Li vê pêşgotina xwe zêde dikim.

RH

Ji çepê ve: Dr. Hesen Şetevî, Rojan Hazim

Çirîya Pêşîn [October] 2017 [Holland]

Ji çepê ve: Rojan Hazim, Dr. Hesen Şetevî

Çirîya Pêşîn [October] 2017 [Holland]

NOT:

Serkanî: http://xwezabawer.blogspot.dk/

Li ser pirtûka otobîyografîk ya Dr. Hesen Şetevî RÊYA JÎYANÊ

Damezrîna Instituta Ziman û Perwerdeya Kurdî li Danmarkê [Instituta Kurdî-dk] pîroz be

Îro, 29ê Sibatê salvegera damezrîna Instîtuta Kurdî-dk bila pîroz be

Di Sibata çar sala carekê da avabûna Instîtuta Kurdî li Danmarkê
Ev sale Sibat 29 roj e. Sibat her çar sala carekê dibe 29 roj. Berî çar salan, li 29ê Sibata 2012ê li Danmark li paytext Kopenhagê Instîtuta Ziman û Perwerdeya Kurdî li Danmarkê, bi kurtî Instîtuta Kurdî-dk, hate damezrandin. Instîtuta Kurdî-dk ji ber vê roja 29ê ya Sibatê, roja damezrîna xwe çar sala carekê pîroz dike. Instituta Kurdî-dk di midehê van çar salan da ji bo Kurdên li Danmarkê xebata ziman û perwerdeyê kir û vê xebata xwe hêj jî didomîne. Heta nihe gelek zarok, ciwan gihandine, perwerde kirine.

logoya instituta kurdi-dk- Kopi
Bi kursên zimanî mamosta gihandine, sertîfîkat dane, materyalên perwerdeyê çap kirine. Nihe jî projeya bûrsê daye dest pê kirin û di halê hazir da bi hevkarîya sponsoran bûrsê dide du xwandekarên zanîngehê li Kurdistanê. Ev hejmara bûrsîyeran dê bête zêde kirin. Instîtua Kurdî-dk dixebite ku hejmara sponsoran zêde bike daku bûrsê bide hejmareke zêdetir ya xwandekarên unîversîteyê li Kurdistanê… Damezrandina Instîtuta Kurdî-dk karekî pêdivî û pîroz e û di Sibata îsal ya 29 rojî da damezrîna wê pîroz dikin.

Înstîtuta Ziman û Perwerdeya Kurdî li Danmarkê


E-mail: institutakurdi.dk@gmail.com

ROJAN HAZIM
29 Sibat 2016

KURMANCÎ

KURMANCÎ

Kurmancî-27-ok

Di rojnameya taybetî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê Kurmancî da midehekî dirêj rapor û lêkolînên min jî hatin weşandin. Wî demî ez jî di nav xebata komika Kurmancî da bûm. Wan hejmarên Kurmancîyê yên ku rapor û lêkolînên min tê da hatine weşandin bi formata pdf li jêr didim.
Yêk ji wan lêkolînan jî mijara “Devokê Hekarîya” bû. [Hejmara 14 – 15]

ROJAN HAZIM

 

**

 

DEVOKÊ HEKARÎYA

ROJAN HAZIM

Devokê Hekarîya cihekî girîng û taybetî
heye di dîyalektê kurmancî da… Ji ber
vê çendê ye ku me li ser vî devokî dest
bi lêkolîneke dirêj û fireh kir û ev karê
me dom dike. Lê belê, li vê derê; ji bo
xebata «Kurmancî» (Rojnameya taybetî
ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, li ser pirsên
zaravayê kurmancî), em dê digel hindek
nimûneyan û bi kurtî li ser vê çendê
bisekinin…

Dûmahîk: Kurmancî, hj. 14-15

ku1

ku2

ku3

ku4

ku5

ku6

ku7

ku8

ku9

ku10

ku11

ku12

ku13

ku1415

ku16

ku17

ku18

ku19

ku20

ku21

ku22

ku23

ku24

ku25

ku26

ku27

ku28

ku29

ku30

ku31

ku32

ku33

ku34

ku35

ku36

ku37

ku38

ku39

ku40

ku41

ku42

ku43

ku44

ku45

ku46

ku47