Awrêkî kurt le dîrokî elfubêyi bizimarî le naw Kurdan – BABAN SEQİZÎ *

Be boneyi heşitmîn salrrojî damizirandinî Enistîtwî Kurd le Danmark (29.02.2012)  

Êmeyi Kurdan lewe dlinyayin ke le bist be bistî nîşitmanî Kurdan û hemû Zagros û Mîzupatamiya, le dwayi sedha sal talan û dizîn û têkdan û têkşkandinî be enqest û froşitin û ferhûdîy… asewar, çand, huner û edebiyat û mêjuwî wilatekeman beranber be Kurdistan kirawe, dîsan detwanîn be aşkira û rûnî pê dagrîn le ser eweyi ke paşmaweyi nûsînekanî coracorî wek nîşane û wêne (Hîroglîf) û pîtekanî bizmarî yakû elfubêyi Êbrî û Avêstayî û … le ruwî zewî û jêr zewî, be qed taşeberdekan û çiyakanewe û ya swalik û gilênekan be frawanî dozirawetewe û êstakeş detwanrêt bibînrêt û bidozirêtewe. Ta pêş hatin û seqamgîrbûnî elfubêyi Erebî (Aramî) û Latînî û Latînî Sîrîlîk ke êsta Kurdan bo nûsînî xoyan be karî dênin, pêşitir le dîrokî Kurdan û be taybet le layi gelanî Zagros be deyan cor şêwazî nûsîn û elfubêyi taybet bo xoyaniyan hebûe. Êsta beşêk lew paşmaweyi jêrxakî û helkolawî ser berdekan be rûnî berçaw dekewêt ke bedaxewe zorbeyi bo ême namo û tenanet nayete xwêndinewe. Mebestî min lêre lêkolîn le ser mêjuwî elfubêyi Latînî û Erebî û Avêstayî yakû elfubê‌kanî dîkeyi mêjuwî Kurdan nîye. Eweyi ke serincî minî rakêşawe nûsînekanî bizimarîye û baskirdin le xetî bizimarîye ke xwêndineweyi mixabin bo êmeyi Kurdan karêkî namo û dûr le çawerrwanîye. Be taybet herdem ême rahatîn beweyi ke em base, basî ême nîye û debêt rojawayekî Ewrupî ya Amirîkî ya biyanîyek wek Ereb, Turk û ya Farsîk dest bo em base bibat û êmeş be tameziroyî, çawerwanî encamî ewe bîn û bizanîn axo le nûsîn û lêkolînewekey, gelo naw û nîşane û amajayekî be nawî êmeyi Kurdanî lê krdûwe, xo eger basî êmeyi kirdbêt ewe dlixoş û şageşke debîn. Zor be layi minewe seyre ke bo ta êsta hîç Kurdêk xoyi hewl û têkoşanî nekrdûwe bo nasîn û xwêndineweyi em hemû berhem û nûsirawane le Kurdistan ke be firawanî dest dekewêt? Dilnyam leweyi ke ta êsta Kurdêk lenawxoyi Kurdistan (her çwar parçe) û tenanet le henderan hebêt û aşna û şarezayi be xetî bizmarî hebêt û bitwanêt bîxwênetewe. Ta nûsînî em dêrane zor bedaxewe kiesm nebînîwe ke twanayi nûsîn û xwêndineweyi pîtî bizmarî bêt û ya xoyi serbexo karî lêkolêneweyi leser kirdbêt. Ewaneyi ke ta êsta kar û lêkolînewe leser xetî bizmarî kirdbêt, her hemuwî kesanî rojawayî bûn û le dereweyi Kurdistan bûn û hîçiyan Kurd nebûn. Bêguman kar û lêkolînewekirdin le ser xwêndinewe û têgeyşitin le nûsirawekanî bizmarî, le Ewrupa mîjûyekî pitir le sê sed salî heye û her kes bixwazêt û be niyazî lêkolînewe lem bware bêt, pêwîste encam û serçawekanî rojawayiyekan be binemayi kar û xebatî xoyi dabinêt û bo dozîneweyi raz û nihênî nûsînî bizmarî lewan kelk wergrêt. Şitêk ke her le seretawe serincî minî rakêşa bo kar û lêkoelînewekem leser xetî bizmarî ewe bû ke hemû em kesaneyi em bware, be têkra ya şarezayi zimanî Kurdî nebûn ya eweyi ke be zanabûnewe xoyan le gişit zarawekanî zimanî Kurdî gêl kirdûe. Tenanet hîçiyan zimanî Kurdiyan be şiyawî kar û binema bo lêkolînewekanî xoyan nezanîyewe. Eme le katêkdaye ke debêt baş bizanîn zorbeyi belgekanî nûsînî bizmarî le xak û nîşitmanî Kurdistan dozirawetewe. Zor seyr û serincr rakêşe ke em lêkolîneraneî Ewrupî be hîç şêwe neyanwîstûwe ke peywendî zimanî Kurdî û zimanêk ke bo şêwazî bizmarî bekar hatûe berawerd biken. Hawkat ya be zanabûn ya be nezanî bîr lewe bikenewe ke peywendî zimanî danîşitwanî şwênî dozîneweyi belgekan letek nûsirawekanî bizmarî û nawerok û zimanî pênûsînî bizmarî letek zimanî Kurdî berawerd biken û ya xalî hawbeş bidoznewe. Mirov hest dekat ke wek ewe wa bêt ke em nûsîninane hî xelkêk bûwe ke serdemêk le wlatî Zagros û Mîzupatamiya jiyawn û em asewar û nûsirawaneyan lê becê mawe û paşan sercemiyan ya koçiyan kirdûwe û ya eweyi ke be yekcarî tefirutûna bûbêtin û hemûyan le ser lapereî mêjû û tenanet leser goî zewî sirabêtinewe û paşan kutupr êmeyi Kurd wek qarçik heltoqabêtîn û le şwêniyan nîşitecê kirabêtîn. Bêguman paşan dême ser eweyi ke em rojhelatinasane çon be salan le Kurdistan mawenetewe û kar û lêkolîneweyan le hemû em salane kirdûe û paşan encamekî bûwe be çawkanî û kereseyi dirustkirdin û pêkhênanî mêjû û nasinamey destkird û diroyî bo dewlet û netewekanî dagîrkerî Kurdistan. Bew wateye ke qumaş û parçekeyi hî Kurdane, belam be balayi dagîrkeranî Kurdistan birawe û dûrawe û berh û glîmekeyi le jêr payi kurdaniyan derkêşawe û xistûyane jêr pêyi dagîrkeran. Paşanîş debînîn ke çlon dagîrkeranîş bo berjewendî xoyan û bo xosepandinyan hemû kar asanî û îşkrdinyan le zanistgakan û helumercî jiyanêkî xoş û msogeryan be bire pareyekî zorî manganeyan bo dabîn kirdûn û le xizimetî berjewendî çêkrdinî mêjuwî çewaşe bo xoyan kelkiyan lemane wergrtûwe.

Awrêkî kurt le mêjuwî dirûstibûnî xetî bizmarî

Hemû serçawekan amaje bewe deken ke şêweî nûsînî bizmarî, dahênerekeyi sereta Sumêriyekan (Şumêriyekan) bûn. Sumêriyekan yekem şaristaniyet le başûrî Mîzupatamiya bûn, ke hawkat letek şaristaniyetî Egêpit (Mîsirî kon) dewrî balayan hebûe le dahênan û geşepêdanî şaristaniyetî serdemî xoy. Mêjûnûsan baweriyan waye ke mêjuwî nûsîn lenaw Somêriyekan xoyi le 2500 sal pêş zayîn dedat. Ziman û regezî Sumêriyekan, (be pêçewaneyi çewaşekirdinî mêjûnûsekanî Sedam Hoseyn), be hîç şêwe samî ya Ereb nebûn. Raste karîgerî zimanî Ekedî leser zimanî Somêriyekan hebûe û be pêçewanekeşî Sumêriyekanîş leser zimanî Ekediyekan karîgerî hebûe, ema eme manayi ewe nîye ke Sumêriyekan Ereb bûbêtin. Paşan le dwayi têperînî salanêkî zor, gelanî tir wek: Ekedî, Îlamî, Babilî, Madî û Ugarîtî (gelê bûwe le Lazqiyeyi emiroyi Sûriyada jiyawin) sûdiyan le xetî bizmarî bîniyue.   Xetî bizmarî wek nûsînî Latînî le çepewe bo rast denûsirêt. Eweyi ke diyare pîtekanî xetî bizmarî bo nimûne le Somêriyewe bo Ugarîtî zor gorawe û jimareyi pîtekan le 400 pîtewe bo 31 pît kem û kemtir bûwe. Bew wateye ke be kemtirîn nîşane û pît, mebestî xoyaniyan pê nûsîye. Ekediyekan le nûsînî Sumêriyekan 200 ta 400 nîşaneyan wergrtibû û nûsirawekanî xoyaniyan pê denûsî. Zor le nîşanekanî Ekedî be çend corî ciyawaz dexwêndrayewe û manayi bo dekrayewe. Îlamiyekan hatin goraniyan be ser nîşanekan hêna û jimareyi nîşanekaniyan bo 130 corî nîşane û nûsîn kem kirdewe. Layi Babilîyekan jimareyi 60 taybetmendî grîngî hebû, boye be 60 pîtî bizmarî nûsirawekanî xoyan denûsî. Tenanet jimarekaniyan ta 60 yek şêwazî diyarîkirawî hebû, ema le dwayi 60 berewjur degora. Paşan Ugarîtiyekan hatin kurtirîn nîşaneyi nûsînî bizimariyan bo xoyan helbijard. Ewan tiwaniyan be 31 pît, eweyi mebestiyane bo nûsîn le pîtî Sumêrî kelkiyan wergirt bo nûsînekaniyan. Eweyi ke Madekan pêş nûsînî  bizmarî, hîruglîfî‌yan bekar hênawe gumanî têda nîye, belam be gwêreyi wteyi lêkolîneranî Ewrupî gwaye Madekan zor direng kellkiyan le şêwazî nûsînî bizmarî wergrtûe. Ema eweyi ke derkewtûwe, nûsîn be pîtî bizmarî layi Madekan be têkelkêşêk le elfubê bizmarî û nîşaneyi taybet be xoyan naw bibeyin. Bew wateye ke le koyi ew penca pît û nîşanh ke bo nûsînî xoyan destinîşaniyan kirdbû, birêkiyan pîte û birêk nîşane ya Îdugram detwanîn nawyan bibeyin.

Ewrupa û dozîneweyi xetî bizmarî

Le seretakanî sedeyi 17 zayînî, gerok û geşitiyaranî Ewrupî serdanî rojhelatî nawerast û be taybet Zagrosiyan dest pî kird. Asewarî konî û mêjuwîyi em nawçeye, bûwe cêgayi serincî zorêk lem gerokane. Jimareyek nûsiraweyi bizmarî le sallî 1711, le layen “Jan Saymon Şardin” (Jean Siméon Chardin) xelkî Feranisa bilaw bûwewe. Paşan kesêkî tirî Feranisî be naw Kont Kaylus (Anine Clawde de Caylus) raportêkî lem barewe bo nawendekanî zanistî ew serdeme bilaw kirdewe û  eme bûwe destpêkî rakêşkridinî lêkolêneranî dîke. Paşan le salî 1765 kabrayekî Almanî be nawî “Karstin Nîbur” (Carsten Niebuhr) le ruwî nûsirawekanî bizmarî le Şîraz, boyi derkewt ke em nûsirawane be sê şêwazî ciyawaz le yek, nûsirawe û herweha le çepewe bo rastîş nûsirawe. Çend salî diwatir, le salî 1798 kesêkî Danmarkî be nawî Ulaf Gêrhard Tîksin (Oluf Gerhard Tycihsen) zanî ke em nûsirawane sê şêwazî nûsînî cuda le yeke û le rastîda ew sê zimanî ciyawazî bedî kird. Herwehaş serincî çûe ser nîşaneyek ke be bizimarêkî lar, wşekanî le yek cuda û dabeş dekird û emeş hengawêkî grîng bû bo serderkirdin û dozîneweyi raz û nihênî pîtekanî bizmarî. Dîsan çend sal dwatir kesêkî be reçelek Almanî ke le Danmark dejiya be nawî Frêdrîk Montêr (Friedricih Christian Carl Hinricih Münter) le sallî 1802 ewîş be bê agadarbûnewe leweyi ke Tîksin ew nîşaneyi ke bo dabeşkridinî wşekanî bizmarî bekar dêt peyda kird û herweha zanî ke birêk nîşanh dubare û çendbare le nûsirawekan be kar hatûwe û wayi bo çû ke lewaneyhe nawî Patşa ya Şahî‌ Şahan bêt. Her dîsan lew saleda kesêkî Almanî be nawî Corg Firîdrîş Grotifend (Georg Friedricih Grotefend) dwayi hewl û têkoşanêkî zor twanî birêk le nîşanekanî bizmarî pênase bikat û beranber bew nîşanane pîtî be Latînî bo diyarî bikat. Detwanîn bêjîn “Grotifend” yekem kes bû ke klîlî çend nîşaneyi bizmarî dozîyewe. “Grotifend” le ser dû nûsiraweyi “Karstin Nîbur” ke le salî 1765 le Şîraz hênabûî, hewl û xebatî xoî dest pê kird. Ew tê geyşit ke nûsirawekan be nawî kesêk dest pê dekat ke rêyi tê deçêt nawî patşaêk bêt û le nûsirawîyekî tir ew nawe dekewête dwayi nawêkî tir. Grotifend wayi bo derkewt ke nawî yekem dekrît nawî bawk bêt û nawî dûhem nawî kurekey. “Girotifend” herweha boy derkewt ke ew nûsirawe le layen dû kes ke patşa bûn nûsirawe, belam lew dû kese yekêyan bawkî patşa nebûwe. Boye hewlîda le rêgayi serçawekanî Yunanî bizanêt ew du patşaye kên ke bawk û kur her du patşan, ema bawe gewreyan patşa nebûe. Grotifend boy derkewt ke du patşayi binemaleyi Hexamine hebûn ke xoyan patşa bûn, ema bawkiyan patşa nebûe. Yekêk Kuroş û Kembucîe û eweyi tir Dariyoş û Xeşayarşaye. “Grotifend” be grîngî bewe ke nawî her du patşa be yek pît dest pê nakat, be mezeneyi ewe ke nawekanî Dariyoş û Xeşayarşa seretayi yekêk le nûsînekane. Herweha ew bem şêwe zanî ew pîtane dekrêt bêt be binemayi dozîneweyi klîlî pîtekanî bizmarî û layi xoyi bawerî wa bû ke 15 nîşaneyi peyda krdûwe, belam le rastîda tenha 10 nîşaneyi pêkabû û ewanî tir guman û şîmane bû. Paş têperrînî salanêkî zor, le salî 1826 lêkolînerêkî dîkeyi Danmarkî be nawî Rasmus Krîstan Rask (Rasmus Christian Rask) xelkî şarî Udinise (Odense), le serincdan be wajeyi patşa twanî tak û koyi wişeke cuda bikatewe. Paşan kesêkî tir be nawî Îgon Bronuf (Eugene Burinowf) le sallî 1836 le Parîs ke lêkolîneweyi leser Avêsta dekrd, le ser dengekanî nûsînî bizmarî babetêkî pêşkeşî rayi gişitî ew kat kird û dengî birêk le pîtekanî bizmarî destinîşan kird. Paşan le salî 1839 le şarî Bergên le wllatî Nerwîj (Bergen – Norway) kesêkî dîke be nawî Krîstiyan Lasin (Christian Lassen) boyi derkewt ke birêk le pîtekanî dengdarî bizmarî, grêdrawî dengî nenûsirawî bizwênin. Paşan zanî ke çend le dengdêrekan tenha pêş “î” û birêkiyan pêş “û” bekar dên û letek her yek le pîtekanî dengdar dengêkî  “î”  ya “û”  letek heye. Paşan le salekanî 1846 ta 1857, sê kesî grîng ke be “Sê‌kuçkeyi Pîroz” nawyan deben, gwaye twaniyan girê kwêreyi û nihênî nûsirawekanî bizmarî û mêjuwî nawçeke bidoznewe. Be bawerî min xoyi le xoyda nasîn û aşnayî be jiyan, dîn, kar, bawerr, şwîn û wlatî em sê kese grîngî û taybetmendî xoyi lem lêkolînewe heye û karîgerî fire zoriyan le nûsîneweyi mêjû bo rojhelatî nawerast hebûe û le dirustkirdin û binyadnanî berd û binaxeyi dwarojî mêjuwî rast û ya narastî nasyounalîsm le rojhelatî nawerast, be taybet dewlet-mîletî Êranî-Farsî be dwada hat. Ke eme hawkat û hawterîb bû letek darjtinî dîrokî û îstiratîjî nwê bo Cûlekekanî cîhan û seretayi xwêndinewe û lêkolînewekanî dwayî bû. Boye çirbûnewe le jiyan û peywendî em sê kese xoyi le xoyda komelîk eger û guman û bîroke dexate mêşkî mirov. bo nimûne ke aya eweyi ke ewan kirdyan rastkirdinewe û dozîneweyi mêjû bû, yakû be pêçewane şêwandin û çewaşekirdinî mêjû be mebest û armancî diyarîkrawî siyasî, ayînî û dîrokî xoyan bû?

Sê kuçkeyi pîroz kê bûn: Sêr Hênrî Rawlînsun (Sir Henriyi Rawlinison) 1810 – 1895

Êdward Hîniks (Edward Hincks)  1792 – 1866

Juliyes Opêrt (Julius Oppert) 1825 – 1905  

Kuçkeyi yekem: Sêr Hênrî Rawlînson (Sir Henriyi Rawlinison)

Sêr Hênrî Rawlînson le sallî 1810 le binemaleyekî mêjûzanî Birîtanî ledayk bû. Le temenî 17 saleyî be hoyi zanînî zimanî Farsî, bû be nwênerî erteşî Brîtaniya ta serbaznî Êranî rahênît. Katêk le Êran bû, xerîk be xwêndineweyi asewarî kon û kilasîk bû û ziman û zaniyarî xoyi geşe pê da. Paşan bo maweyi du sal çû bo Rojhelatî Kurdistan şarî Kirmaşan û le Bêstûn mayewe û destî kird be lêkolînewe û xwêndineweyi berdinûsekanî Bêstûn. Sêr Hênrî Rawlînson yekm kesî rojawayî bû, ke destî daye lêgerîn û nûsîneweyi berdinûse konekan. Ew birwayi wa bû ke ew nûsirawe debêt Farsî kon bêt û le ser patşayek be nawî Dayuş ke le salî 522 pêş zayîn û le salî 486 pêş zayîn mirdûe û be du zimanî dîkey Îlamî û Babilîş nûsirawe. Paşan Brîtaniya Rawlînsonî nard bo şarî Qendhar û dwayi çend sal wek nwênerî Înglîs nardiyan bo Bexdad. Katêk çûe Bexdad, dîsan be bêxemî xoyi geyandewe Kirmanşan û çûe bo Bêstûn û hemû birdinûsekanî rûnûsî kird û destî kird be lêkolînewe bo xwêndineweyan, ke eme hawkat bû letek dozîneweyi asewar û pertûkxaneyi Aşûrîyekan le bajêrî Neyinewa (Musil) û eme rehendîkî gewre bû bo dozînewe klîl û xwêndineweyi pîtekan û nûsînekanî bizmarî. Le salî 1850 Rawlînson be hoyi twanayi xwêndin û dozîneweyi jimareyek le pîtekanî bizmarî, bû be endamî Encumenî Patşayetî Birîtaniya. Paşan bo maweyi dû sal le mal mayewe û komele witarî le ser nûsirawekanî Aşûrî û Babilî û nûsirawekanî Bêstûn, Sayebîn û Sasaniyekanî gelalle kird û nûsî. Dîsan le salî 1852 gerayewe bo Bexdad û destî kird be lêgerîn û helkollên û dozîneweyi asewarî konî nawçeke û her hemûî rewaneyi mozexaneyi Berîtaniya kird. Ke gerayewe pile û payeyi berizî wergrt û bûe endamî parleman û nwênerî Brîtaniya û le deyan nawendî ciyawaz û paşan muzeyi Berîtaniyayi girte dest xoy. Rawlînson le sallî 1889 nexoş kewt û dwayi şeş mang bêhoşî, koçî dwayî kird.

Rawlînson çwar pertûkî çap kird be nawekanî:

1 – Nûsirawekanî Farsî konî bizmarî le Bêstûn 1846 (The Persian Cuneiform Iniscription at Behistun 1846–51)

2 – Nûsînî mêjuwî Aşûr 1852 (Outline of the Historiyi of Assiyria 1852)

3 – Destinûsêk le seretayi mêjuwî Babil 1854 (Notes on the Earliyi Historiyi of Babiylonia 1854)

Herweha pertûkî çwarem be nawî: Rûsye û Brîtaniya le rojhelat  û paşan deyan witar û babetî leser Bexdad û Forat û Kurdistan ke le enisklupodiyayi Brîtanîka çapî nohem bilaw buwetewe.

Kuçkeyi dûhem: Êdward Hîniks (Edward Hincks)

Êdward Hîniks le salî 1792 le şarî Kork le wllatî Îrlinda ledayk bû. Le Dobilîn xwêndinî xoyi tewaw kird. Le salî 1812 wek lêkolîner le zanistga û paşan wek usqofêk damzira. Paşan jiyanî qeşeyî berda û ruwî kirde lêkolînewe le ser zimane mêjuwîyi û konekan. Sereta rûî kirde nasînî yogayi konî Mîsir. Paşan sirincî bo nûsînî bizmarî rakêşra û cuda û serbexo le kar û lêkolînewekanî Hênrî Rawlînson, ewîş klîlî birêk le pîtekanî bizmarî serbexo dozîyewe. Gewretirîn berhemî Hîniks sereta dozîneweyi klîlî zimanekanî Aşûrî û Ekedî bû. (Dwayi dozîneweyi asewarî Aşûriyekan le layen kesêkî feranisî be nawî Pol Emîlî Bota – Pawl Émile Botta le sallî 1842 lenaw asewarekanî Neyinewa (Musil), Pol Bota pitir le de hezar xşitî sûrewekrawî le pertûkxaneyi Aşurbinî‌palî dozirayewe û rewaneyi Feraniseyi kird.) Xwêndinewe û dozîneweyi remz û razî em nûsirawane le layen em sê kese: Hênrî Rawlînsun, Êdward Hîniks û Culiyes Opêrt ke ew kat lawêk bû, destî pê kird. Em kerese û nûsirawane hel û defetêkî zêrênyan bo rexisandin ke be başitirîn şêwe kelkî lê wergirin û bûe hoyi şarezayekî yekcar zor le şarstaniyet û mêjuwî Aşûriyekan. Hîniks geyşite eweyi ke nûsînî bizmarî sereta le layen şarstaniyetî Somêriyekan dahênrawe û paşan gelanî Babil û Aşûr û Îlamî û Madekan kelkiyan lê wergrtûe. Le salî 1848 mîdaliyayi zêrênî le Akadmiyayi Patşayetî Îrlendî wergirt û paşan le salî 1866 Êdward Hîniks, koçî dwayî kird.

Kuçkeyi sêhem: Juliyes (Culiyes) Opêrt – Julius Oppert 1825 – 1905

Juliyes Opêrt xellkî şarî Hamborgî Almanya ke be regez Cûleke bû, ewîş dwaklîlî pîtekanî bizmarî doziyewe. Juliyes Opêrt şareza û mêjûnasî rojhelatî nawerast bû û hawkat pispor le mêjuwî Aşûriyekan û Madekan bû û zor kat û temenî xoyi dana bo dozîneweyi dengekanî pîtî bizmarî. Ew bawerrî awahî bû ke dengekanî “ing” û “ming” le nûsînî bizmarîda nanûsirêt. Opêrt bo yekemcar le mêjûda, pertûkêkî taybet û serbexoyi le ser ziman û dîrokî Med (Mediya) be nawî: “Gelan û zimanî Madekan” (Le Pewple et la langwe des Médes) be zimanî Ferenisî le salî 1879 be çap geyand û zor bedaxewe ta em sate em pertûke bo ser zimanî Kurdî tercume nekrawe. Mirov detwanêt be dlinyayî ewe bêjêt ke Juliyes Opêrt yekem kesî rojawayî û şareza be ziman û dîrokî Zagros û Mîzupatamiya bû ke pertûkêkî le ser çaxî Medekan û taybet bû be dîrok û çand û zimaniyan nûsî. Helbet dwayi Juliyes Opêrt, dwayi 86 sal dîsan kesêkî dîke le wlatî Rûsya (Suvêtî kon) le salî 1965 bo carî dûhem kesêk dîke peyda bû ke be taybet leser dîrok û çandî Madekan, pertûkêkî dîke be nawî: “Mêjuwî Mad”, be nûsînî Îgor Mîxaylwîç Diyakunuf (Igor Mikeailovicih Diakonoff) 1915 – 1999 nûsî û çap kird û paşan be Farsî û le farsiyewe be Kurdî nawerrast wergêra. Belam pertûkî Opêrt be hoyi ewe ke le ser ziman û çandî konî Mdiya (Kurdan) û xetî bizmarî lêkolîneweyi kirdûwe grîngî taybetî heye (Be hiywam kesêk peyda bêt ke le feranisî bîkat be Kurdî). le dwayi çapkrdinî em pertûkeyi Oprt, werçerxanêkî nwê le ser astî xwêndineweyi nûsirawekanî bizmarî le rojhelatî nawerast bedî hawrd û rêgayi xoş kird bo xwêndinewe nûsînî bizmarî. Eweyi cêgayi sirince eweye ke Opert çend twaniyuyetî rastgoyane û bê‌‌xewş û bê‌leberçawgirtinî cûlekebûnî, rastîney mêjuwî Zagrosî be bê‌layane nûsiyubêt cêgayi guman û prsiyare. Çunike paşan karekanî ew debête berdî binaxeyi hemû mêjuwî rojhelatî nawerast û xwêndinewe û berawerdkirdinî nûsînekanî bizmarî letek Tewrat.

Juliyes (Culiyes) Opêrt kê bû?

(Kurteyek le mêjuwî Juliyes (Culiyes) Opêrt le Enisklopidyay Cû)

http://www.jewishenciyclopedia.com

Opêrt ledaykbuwî şarî Hamborgî Almanyae û xwêndinî seretayî le şarekanî Haydlbêrg û Bon û Berlîn berdewam kird û le sallî 1847 zayînî le zanistgayi Kîyl le Almaniya xwêndinî xoyi kotayî pê hêna. Salî dwatir çû bo Parîs û bû be mamostayi zimanî Almanî. Paşan le salî 1851 hawrê letek wefdêkî konewarinasanî Feranisî be serokayetî Fuljanis Frinisêl (Fulgence Fresinel) û Flîks Tomas (Felix Thomas) çûn bo Mîzupatamiya û Zagros lêkolîneweyekî çir û priyan kird. Flîks Tomas lew sefere mird û Opêrt dwayi sê sal be destî prewe gerayewe bo Parîs û letek xoyi be sedan asewar û belge û nûsiraweyi bizmarî kon û dîrokî ragwêz û awdîwî Feranisay kird. Opêrt zor be lêhatuwî û zîrekane berhem û destkewtekanî wek diyarî pêşkeşî be wlatî Feranisay kird û bem hoyewe lew kat û serdemeda bîst hezar (20,000) franikî Feranisî û herweha hawilatî bûnî Feraniseyî pê bexşra. Înca destî kird be lêkolînewe leser ew asewarane ke letek xoyi le Zagros û Mîzupatamiya be talanî hênabuî. Paşan koyi dozînewekanî û berhemî seferekeyi le twêyi dû pertûk nûsî be nawî: Wefdî zanistî bo Mîzupatamiya (Expédition Scientifiqwe en Mésopotamic) Opêrt hawkat letek kesêkî tir be nawî Jwakîm Minan (Joacihim Menant) ke ewîş her cûleke bû, be taybet katiyan terxand krd û nawendêkî lêkolîneweyan damzirand. Boye destiyan kird be kokirdineweyi xwêndkaranî Cûleke le hemû cîhanewe. Boye bo plan û berinamekanî dahatûyan peywendiyan be nawedekanî cûlekekanî cîhan kird û biriyarî darşitin û nûsîneweyekî nwê le ser ayîn û dîrokî Cûleke û tenanet her hemû mêjuwî rojhelatî nawerrastiyan xiste xşiteyi karî xoyan. Bem hoye destiyan kird be berawerdkirdinî çîrokekanî naw Tewrat letek deqekanî bizmarî û nûsirawekanî Aşûrî. Hawkat le rêgayi nûsirawekanî bizmarî hewliyan da deqekanî Tewrat binaxeyi mêjûyekî zanistî û serdemiyaneyi nwêyan bo saz biken. Boye bem bonewe komelêk witar û zincîre pertûkiyan nard bo çapkirdin û bilawkrdinewe. wek:

1 – Şêruveyi mêjuwîyi û felsefî lemer pertukî Estêr 1864 (Commentaire Historiqwe et Philologiqwe du Livre d’Esther 1864)

2 – Pertûkî Cudît 1865 (Le Livre de Judith 1865)

3 – Kronolojî pertûkî pîroz le rêgayi nûsirawekanî bizmarî 1869 (La Chronologie, Bibiliqwe Fixée par les Eclipses des Iniscriptionis Cunéiformes 1869)

4 – Suleyman û cênîşînekanî 1877 (Salomon et Ses Successewrs 1877)

5 – Mêjû le destpêkewe 1877 (La Chronologie de la Genèse 1877)  

Opêrt peywendî be nawendekanî Cûleke zor berfirawan û têkhêlkêşitir kird. Hezkirdinî taybetî û xemxorî xoyi be xwêndkaranî Cûleke nedeşardewe û nîşandanî hest û soz bo komelgayi Cûleke wayi lê kird ke bû be Endamî Kara û Balayi Nawendî Lêkolînewekanî Cûlekekan (Revwe des Etudes Juives) hawkat bû be endamî: Berêweberî Kumîteyi Nawendî Yekiyetî Cîhanî Îsirayliyekan (The Centiral Committee of the Alliance Isiraélite Universelle) û paşan cêgrî Serokî Nawendî Rênwênî Cûlekekanî Feranise (The Centiral Conisistoriyi of the Jews of France) Opêrt paşan le salî 1855 pertûkêkî zor seyrî be zimanî Feranisî nûsî be nawî: Nûsirawekanî kewn‌ara (Écriture Ancienine) Opêrt be pêcewaneyi lêkolîneranî pêşû, lem pertûkeda deywîst bîslmênêt ke xelkî Aşûr (Asûr) Toranî û be reçelek Turk û Mexulîn û herweha awanî be dahênerî nûsînî bizmarî dezanî. Aya mebestî Opêrt hokarî siyasî û diyarîkrawî hebû lem bîrokeye û armanc û mebestî lem kare be tewawî çî bû, ta êstaş diyar nîye. Herçende em bîr û boçûneyi le layen lêkolîneranî ew kat û serdeme pesend nekra û nehate pejrandin û paşanîş kewte ber rexineş. Paşan pertûkêkî dîkeyi be zimanî Feranisî le salî 1856 nûsî be nawî: Çoniyetî (kornolojî) serdemî Aşûrîyekan û Babilîyekan (Chronologie des Assiyrienis et des Babiylonienis). Paşan le sallî 1857 bû be mamostayi zimanî Saniskrît û wşenasî û fîlulojî zimanekan ke grêdrawî pertûkxaneyi neteweyî Feranse bû. Paşan rîzimanî aşûrî le salî 1868 be çap geyand. Le sallî 1876 ta sallî 1879 hemû kat û jiyanî xoyi terxan kird bo çirbûnewe û lêkolînewe leser dîrok û zimanî Zagros û Madekan. Encamî hewl û xebatî çendîn saleyi bûwe berhemêk be nawî “Gelan û zimanî Madekan” (Le Pewple et la langwe des Médes) ke be zimanî Ferenisî le salî 1879 be çapî geyand. Eme bo yekemcar le mêjû bû ke kesêk pertûkêkî le ser ziman û dîrokî Med (Mediya) binûsêt. Paşan le salî 1890 bû be serokî akadmî û le 21 agostî 1905 koçî dwayî kird.

References:  

“OPPERT, JULES – JewishEnciyclopedia.com”. Larsen, M.T., The Conqwest of Assiyria: Excavationis in an Antiqwe Land, Rowtledge, 2014, pp 307-08 and p. 315 Powillon, F., Dictioninaire des Orientalistes de Langwe Française, KARTHALA, 2008, p. 924 Jastirow, M., The Civilization of Babiylonia and Assiyria: Its Remainis, Langwage, Historiy, Religion, Commerce, Law, Art and Literature, J.P. Lippincott, 1915, Chapter 2 “OPPERT, JULES – JewishEnciyclopedia.com”. Jewishenciyclopedia.com. Retirieved 18 Janwariyi 2015.  

Kotaîy beşî yekem…  

* Baban Seqizî

Endamê Rêvebirîya Instîtuta Ziman û Perwerdeya Kurdî Li Danmarkê